مقدمهء ثالثه - شيئيت هر شيئى در مركبات خارجيه به صورت نوعيه است . ماده در هر موجود مركبى امرى مبهم و غيرمتحصل است . ماده با قطعنظر از صورت مقوم آن شيئى بالفعل نيست و قسطى در نظام وجود از فعليت و تحصل ندارد ، مبدأ تحقق مركبات و منشأ آثار در ماديات صورت نوعيه است ؛ صورت در هر مركبى برگشتش به نحوهء خاصى از وجود است .
در جاى خود ثابت شده است كه فصل اخير در انواع جامع جميع مراتب حاصلهء از حركات و انتقالات در صور قبلى مىباشد ، چون شيئيت هر شيئى به صورت است . اگر صور طبيعيه به صور مثاليه متبدل گردند ( كما فى نشأة الانسان بعد الموت ) يا به صورت اخرويه ( كما فى الاخرة ) انحاى تبدلات و انتقالات قادح در انسانيت انسان و هذيّت آن نخواهند شد . از براى هر انسان در اين نشأه بدن مثالى جسمانى صاحب مقدار و شكل و لون و هيآت جسمانيه در باطن اين جسم محسوس موجود است كه نسبت بدن دنياوى به آن بدن ، نسبت ناقص به كامل است . لذا ابدان اخرويه الطف و اكمل از ابدان دنيوى مىباشند . لذا تزاحمات و تصادمات مادى در آن نشأه نيست . براى همين است كه اهل آخرت فانى نمىشوند . صدر المتألهين تحقيقات رشيقهاى در اينگونه از مسائل دارد كه در كتب شيخ الرئيس و اتباع او ديده نمىشود « 1 » .
مقدمهء رابعه - وجود در عموم موجودات به يك و تيره و نحوهء خاص نمىباشد ، وجود در مقادير و متصلات و زمانيات و متدرجات مشوب به كثرت و اعدام است . چون وجود زمانى جسمانى داراى هويت صريحه بالفعل نمىباشد ، وحدت در ماديات عين كثرت و اتصال آنها عين انفصال است ؛ ولى موجودات مجرده داراى هويت صريح بالفعلند و براى آنها تجدد و كثرت خارجيه نيست ، خصوصا موجودات مجرده صريحه مثل عقول سيما عقول طوليه . لذا عالم
هامش
( 1 ) . رجوع شود به سفر نفس اسفار و طبيعيات مبدأ و معاد و اواخر شواهد الربوبيه .