باشد ، فرد مجرد عقلانى و موجود مثالى و موجود مادى از وجود فرد مادى به قاعدهء امكان اشرف استدلال مىشود به وجود آن دو فرد و در موجودات مجرده چون احتياج به شرايط و لوازم و اعدادات مادى نيست و صرف امكان ذاتى كافى است ، قاعدهء امكان اشرف جارى است .
در مثال متصل نفس به اعتبار قوه خيال كه تجرد برزخى دارد ، متصور به صورت برزخى مىشود . صورت اخروى همين صورتى است كه نفس به اين اعتبار به آن متصور مىشود . صور برزخى برطبق استعداداتى كه در نفس حاصل مىشود ، وجود پيدا مىنمايند . اين صور جنبهء استكمال نفس و خروج آن از قوه به فعليت مىباشند و نفسى كه به واسطهء شرايط استعداد افاضهء به بدن مادى جسمانى شده است ، در قوس صعود انواع استكمالات را واجد خواهد شد .
از جملهء استكمالات حصول صور برزخيه است در مكمن و باطن وجود نفس و از جمله صور ، صور اخرويه يعنى مجرده است ؛ نفوس كمل و افراد برجسته در استكمال طبيعى به صور عقلانى متصور مىشوند . پى نبردن به اصل و مغزاى مراد محققان منشأ اين اشتباهات بزرگ گرديده است ؛ سيد محقق داماد هم در جذوات قول به وجود عالم مثال را به باد تمسخر و استهزا گرفته است . ما از براى آنكه اسائه ادب به مقام شامخ آن حكيم بزرگ نشود ، از ذكر هفوات آن حضرت خوددارى نموديم « 1 » .
هامش
( 1 ) . قاعده امكان اشرف بنا به قول شيخ الاشراق و صدر المتألهين موروث از فيلسوف عظيم معلم اول ارسطاطاليس است .
مفاد قاعده اين است كه ممكن اشرف بايد به حسب طور وجود ، اقدم از ممكن اخس و ممكن اخس به حسب وجود بايد مؤخر از ممكن اشرف باشد . قاعده امكان اشرف منشعب از اصل عدم جواز صدور كثير از واحد حقيقى است . اين قاعده از اصول شريف فلسفى است كه فوائد مهمهاى بر آن مترتب مىشود . اين قاعده را ارسطو در كتاب سماء و عالم و شيخ يونانى در اثولوجيا استعمال نموده است و با آن اثبات نمودهاند كه موجودات در عالم علوى اشرف و انور از موجودات اين نشأه هستند . شيخ الرئيس در شفا و تعليقات با اين قاعده سلسلهء مراتب به دو و عود را اثبات نموده است . -