و عالم برزخ ( برزخ نزولى ) اقامه نموده است و لكن قوهء متخيله و همينطور ساير قواى مربوط به غيب نفس غيرعاقله را مادى مىداند و سنخيت بين مدرك و مدرك را حفظ نكرده و مىگويد : نفس صور خياليه را در مثال مطلق رؤيت مىنمايد .
صدر المتألهين جميع صور خياليه را در موطن و صقع نفس مىداند ، چون صورى را كه نفس خود اختراع مىنمايد و از دعابات وهم و قوه خيال است ، نمىتوان در عالم مثال مطلق دانست « 1 » .
بهشتى كه آدم عليه السّلام از آن هبوط نمود ، مثال مطلق است و جنتى را كه براى متقين مهيا نمودهاند ، برزخ صعودى است نه نزولى .
نسبت صور خياليه به قوهء تخيل و متخيل نسبت علت به معلول است نه حال به محل و قيام صور خيالى به نفس قيام صدورى است نه حلولى و صور علميه مخلوق نفس و نفس منشأ صور است . دليل بر اين مطلب آن است كه اگر ما صورت خياليهاى را كه به اندازهء كره يا مربع بسيار بزرگى است در ذهن تصور نماييم ، اين شكل حال در مادهء دماغى نمىباشد . چون مادهء دماغى مشتغل است به شكلى كوچك . مادهء واحده نمىتواند حامل دو مقدار در آن واحد باشد و ماده دماغى متشكل به دو شكل مباين نخواهد شد .
علاوهبراين شكلى كه مادهء دماغى را اشغال كرده است ، از اشكال طبيعيه
هامش
( 1 ) . شيخ الاشراق براى فرار از اشكالاتى كه به انطباع صور در جليديه و خيال شده است ، تخيل را به اضافهء نور اسپهبد به عالم مثال مىداند و همچنين صور منطبعهء در آينه را ؛ در حكمت الاشراق گويد :
« و الحق في صور المرايا و الصور الخيالية أنّها ليست منطبعة ، بل هى صياصى معلقة ليس لها محل و قد يكون لها مظاهر و لا يكون فيها فصور المرآة مظهرها المرآة فهي معلقة لا في مكان و لا في محل ، و صور الخيال مظهرها الخيال و هي معلقة » .
اشكالات انطباع كبير در صغير و نبودن صور خياليه در جهتى از جهات عالم ماده ، شيخ الاشراق را وادار به اين قول نموده است . در حالتى كه صور منطبعهء در آب يا مرآت قائم به آب و مرآت نيستند ، بلكه قائم به جسم ديگرند و صور خياليه هم قيام صدورى به نفس دارند .