مرتكب مىشود ، تنها خودش مسئول باشد و ديگرى در مقابل جنايت او هيچ گونه مسئوليتى نداشته باشد ، نه وضعاً و نه تكليفاً . مگر آن كه بين جانى و عاقلهء وى قراردادهايى منعقد گرديده باشد ، خواه قرارداد خصوصى يا عمومى يا قبيلهاى . در صورت وجود چنين قراردادى ، هيچ اشكال عقلى و حقوقى به وجود نخواهد آمد . اگر طرفين و يا اطراف قرارداد ، قرارداد خود را بر اساس مسئوليتهاى تكليفى و وضعى قرار داده باشند ، لازم است طبق قرارداد عمل نمايند . امّا اگر قرارداد بين آنان مطلق نباشد ، لازم است به همان مقدار توافق شده عمل نمايند . از روايات وارد شده در باب عاقله به دست مىآيد كه مسئوليت عاقله صرفاً يك مسئوليت تكليفى است نه وضعى ، زيرا در بعضى موارد ، عاقله مكلّف به پرداخت ديه نيست ، مانند آنكه عاقله از پرداخت ديه عاجز باشد و بديهى است اگر عاقله بر اساس قرارداد وضعاً مديون جنايت جانى باشد ، بايد مقدارى از ديه را كه بر عهدهء اوست ، عند التمكّن بپردازد ( مانند ساير ديون كه در ذمّهء اشخاص قرار مىگيرد ) . در حالى كه در باب عاقله ، چنين چيزى وجود ندارد و اين به خوبى نشان مىدهد كه مسئوليت او ، مسئوليت تكليفى است نه وضعى ، زيرا تنها مسئوليت تكليفى در صورت عجز و عدم قدرت بر پرداخت ساقط مىگردد .
ب - اگر مسئوليت عاقله ، مسئوليت وضعى باشد ،
لازم است جانى در مقابل جنايتى كه مرتكب شده است ، به هيچ وجه مسئوليتى نداشته باشد ، نه وضعاً و نه تكليفاً . زيرا بدهكار در اين فرض عاقله است نه جانى ؛ و جانى وقتى بدهكار نباشد ، نمىتوان از او مطالبهء ديه كرد و مسئول هم نيست . تنها وقتى مسئول است كه عاقلهاى نداشته باشد . در اين صورت اگر جانى بر اثر خطا قتلى و يا جنايتى ديگر بر كسى وارد نمايد ، به جاى آنكه دادگاه سراغ جانى را بگيرد ، ابتدا بايد سراغ عاقلهء او برود و نبايد از جانى مطالبهء ديه نمايد . امّا اگر كسى ، بنابر فرض ، معتقد باشد كه هم جانى و هم عاقلهء هر دو بدهكار هستند ، به ناچار بايد بپذيرد كه مسئوليت جانى در طول مسئوليت عاقله قرار دارد ، يعنى ابتدا دادگاه بايد سراغ عاقله برود و اگر عاقله نتوانست پرداخت نمايد ، از جانى مطالبهء ديه كند ، با اينكه بدهكار اصلى از نظر عقل و عقلا و مشخص بودن مسئوليت ، جانى است نه كس ديگر .
ج - از آيهء شريفهء « وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ . »
« 1 »
استفاده مىشود كه خود جانى همانطور كه مسئول تحرير رقبه است ، مسئول ديه هم مىباشد و لذا اگر از خارج دليل ديگرى وجود نداشت مبنى بر اين كه عاقله مكلّف به
هامش
( 1 ) - سورهء نساء ، آيه 92 .