2 - آيا عاقله مىتواند پس از پرداخت ديه به جانى رجوع نمايد و آن را دريافت كند ؟
فقهاى عظام ، اين مسأله را در باب ديات مطرح فرمودهاند . عقيدهء مشهور ، آن است كه « عاقله پس از پرداخت ديه ، حق رجوع به جانى را ندارد و نمىتواند ديهاى را كه به اولياى مقتول يا به مجنى عليه داده است ، از جانى دريافت نمايد . » لكن از شيخ مفيد و سلّار نقل شده است كه عاقله مىتواند به جانى رجوع كند .
برخى از علماى معاصر در شرح نظر علّامهء حلى در تبصره كه قول مشهور را پذيرفته است ، علت عدم رجوع را چنين بيان كردهاند : « و لا دليل عليه اصلًا . » و ظاهراً مرادشان اين است كه عاقله مكلّف است ديه را پرداخت نمايد و اگر پس از پرداخت ديه شك نماييم كه آيا جانى مديون عاقله شده است يا نه ، مقتضاى اصل برائت ذمّهء جانى ، اين است كه جانى مديون نباشد . مضافاً بر اين كه عاقله در زندگى قبيلهاى و عشيرهاى خود را مسئول پرداخت ديهء جانى مىدانسته و بناى عاقله بر اين بوده است كه جانى را كمك كند و او را از گرفتارى نجات دهد .
3 - تكليفى يا وضعى بودن مسئوليت عاقله در پرداخت ديه
اگر مسئوليت عاقله تكليفى باشد ، جانى مسئوليت وضعى خواهد داشت و فقط عاقله مكلّف است دينى را كه در ذمّهء جانى است ادا نمايد . امّا اگر مسئوليت وى مسئوليت وضعى باشد ، خود وى مديون است نه جانى ، زيرا اگر قرار باشد هم جانى و هم عاقله هر دو مديون باشند ، در اين صورت دو ذمّهء در مقابل بدهكارى واحد مشغول خواهد شد ، كه بنابر قول مشهور بين فقها ، چنين چيزى معقول نيست . به هر حال مرحوم صاحب جواهر و بعضى از علماى معاصر معتقدند عاقله مديون نيست و تنها جانى در مقابل جنايتى كه مرتكب شده ، مسئول است و به اولياى دم يا مجنى عليه بدهكار مىباشد . در زير دلايل صحّت اين نظر را بررسى مىكنيم :
الف - هيچ كس در مقابل جنايت ديگرى مسئول نيست .
چه ، خداوند متعال مىفرمايد :
« وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى . » *
« 1 » و اين يك حكم عقلى و عقلايى است كه هر كس جنايتى را
هامش
( 1 ) - سورهء فاطر ، آيه 18 .