گفتار چهاردهم ضمان عاقله ( مسئوليت عاقله در پرداخت ديه ) نقدى بر مواد مربوط به ضمان عاقله در قانون مجازات اسلامى
1 - كليّات
پس از پيروزى انقلاب اسلامى ، يك سلسله مسائل حقوقى در قانون مجازات اسلامى مطرح گرديد كه در جامعهء ما تازگى داشت . يكى از آن مسائل ، ضمان عاقله است كه در بعضى موارد مسئول پرداخت ديه مىباشد . اين مسأله هر چند در زمان پيامبر و در بين اعراب اشكالى را به وجود نمىآورد ، اما در جامعهء ما قابل پياده كردن نبوده و تا كنون ديده و يا شنيده نشده است كه كسى و يا كسانى به عنوان عاقله محكوم به پرداخت ديه شده باشند . اين مسأله و حتى تعيين انواع ششگانه ديات با مقتضيات زمان هماهنگ نيست .
علت اين اشكالات را مىتوان در اين امر جستجو كرد كه اصولًا فقهاى ما در اجتهاد خويش تنها به روايات و منابع ديگر فقهى استناد مىكنند و شرايط زمانى و مكانى را در نگرش به احكام دخالت نمىدهند . با اين كه در بسيارى از احكام ، شرايط زمانى و مكانى نقش تعيينكننده و سرنوشتسازى را ايفا مىكند . وقتى اين بحث مطرح مىشود كه اجراى احكام ديات قابل پياده كردن نيستند ، فوراً در پاسخ مىگويند : پس اسلام قابل پياده كردن نيست . اما متأسفانه اينان با اسلام آشنايى ندارند ، زيرا فكر مىكنند حكم اسلام به پرداخت