1 - بعضى از لغويين و شارحان حديث مىگويند مقصود از كلمه « لا » در حديث نهى از ضرر و ضرار است و مقصود از نهى از آن تحريم آنها مىباشد و اين معنى را صاحب « عناوين » و « شيخ الشرائع اصفهانى » پذيرفتهاند .
2 - بعضى از بزرگان گفتهاند مقصود از « لا ضرر و لا ضرار » نفى هر گونه ضررى است كه در اسلام جبران نشده باشد ، زيرا ضررها بر دو گونهاند : اول - ضررهاى متدارك ، كه در اسلام جبران شدهاند ( مانند ضرر خمس و زكات و جهاد و مانند اينها ) و بديهى است كه چنين ضررهايى در اسلام وجود دارد . دوم - ضررهاى غير متدارك و روشن است كه چنين ضررهائى در اسلام منتفى مىباشند و مقصود از حديث « لا ضرر و لا ضرار » نفى چنين ضررهايى مىباشد و « شيخ اعظم انصارى » اين نظريه را به بعضى از فحول نسبت داده است .
3 - بعضى از اعاظم مانند « محقق خراسانى » صاحب « كفاية الاصول » معتقدند كه حديث لا ضرر و لا ضرار نفى حكم به لسان نفى موضوع مىباشد و مانند حديث « لا رهبانية فى الاسلام » است ، يعنى همانطورى كه پيامبر با اين حديث مىخواهند نفى حكم رهبانيت در اسلام را بيان فرمايند و آن را با نفى موضوع نفى كردهاند ، در حديث لا ضرر نيز حكم ضررى را با نفى موضوع ضرر نفى كردهاند . بنابراين مفاد حديث نفى آن دسته از احكامى است كه موضوع آنها ضررى است . بنابراين اگر موضوعى ضررى نباشد ، اما حكم آن موضوع ضررى باشد حديث لا ضرر شامل آن نمىگردد .
4 - برخى از بزرگان و محققين مانند « شيخ اعظم انصارى » و « محقق نائينى » معتقدند در حديث نفى هر گونه حكم ضررى نفى شده است . اعم از آنكه منشأ ضرر ، موضوع ضررى باشد مانند وضويى كه ضرر داشته باشد و يا منشأ ضرر ، نفس حكم باشد نه موضوع آن ، مانند حكم به لزوم عقدى كه يكى از طرفين معامله مغبون شده باشد .
5 - بعضى از محققين معاصر معتقدند : « نهى » در حديث لا ضرر ، نهى هر گونه حكم و موضوعى است كه ضرر از آن ناشى شده باشد .
6 - حضرت امام ( ره ) مىفرمايند : مقصود از « لا ضرر » يك حكم سلطانى و حكومتى است ، يعنى در اين حديث رسول اكرم ( ص ) از آن جايى كه داراى
ديدگاه هاى نو در حقوق كيفرى اسلام ( فارسى ) — صفحة 168
مساهمون: سيد محمد حسن مرعشى شوشترى
ص١٦٨