در برمىگيرد . اينكه بعضى مىپندارند كه « ضرر » شامل ضرر معنوى نمىشود ، درست نيست زيرا مىتوان ادعا كرد كه « حديث لا ضرر » در ارتباط با ضرر معنويى كه « سمره » بر انصارى وارد مىنموده ، صادر گرديده است . علاوه بر آن ، « حديث لا ضرر » در مقام بيان يك حكم تعبدى نيست ، بلكه يك قاعده عقلانى است كه به منظور اجراى عدالت اجتماعى و رفع هر گونه ظلم و تجاوز از تمام انسانها صادر گرديده است .
دوم ) معناى ضرار
: براى واژه « ضرار » معانى بسيارى بيان شده كه در ذيل به برخى از آنها اشاره مىشود :
1 - به معناى مجازات بر ضرر : در كتاب « مجمع البحرين » آمده ، ضرار بر وزن فعال از ماده « ضرّ » اخذ شده است و معناى « لا ضرار » اين است كه : كسى نمىتواند ديگرى را بر ضررى كه بر او وارد آورده است ، مجازات كند .
2 - ضرار عبارت است از اينكه دو نفر به يكديگر ضرر وارد آوردند .
3 - بعضى مىگويند : « ضرار » به معناى ( ضرر ) است و در حديث به منظور تأكيد آمده است و همين معنى در كتاب « قاموس » و « مصباح » ذكر شده است .
4 - بعضى گفتهاند « ضرار » آن است كه شخصى بر ديگرى ضرر وارد آورد ، بدون اينكه از آن ضرر سودى عائدش شود اما ضرر ، آن است كه شخص بر ديگرى ضررى وارد آورد كه از آن ضرر بخواهد منتفع شود .
5 - بعضى ضرر را به معناى ( ضيق و در تنگنا قرار دادن ) آوردهاند و چنين معنايى را صاحب « صحاح » نيز ذكر كرده است .
6 - بعضى مىگويند « ضرار » آن است كه شخصى ، متصدى ضرر رساندن به ديگرى گردد و بخواهد متعمداً و با سبق تصميم بر ديگرى ضرر وارد آورد و اين معنا از كلمات « محقق اصفهانى » و « نائينى » استفاده مىشود . و به نظر مىرسد در حديث لا ضرر و لا ضرار مقصود از « لا ضرار » همين معناى اخير بوده باشد .
سوم ) مقصود از لا ضرر و لا ضرار چيست ؟
يكى از مباحثى كه درباره محتواى حديث لا ضرر ، مطرح است ، اين است كه مقصود از « لا ضرر و لا ضرار » چيست ؟
پيرامون اين حديث چندين نظريه ابراز گرديده است كه ذيلًا مورد بررسى قرار مىگيرد :