4 - محقق ثانى در جامع المقاصد مىفرمايد :
« ان الاولى ان يقال فى تفسير التسبيب انه ايجاد ما يحصل التلف عنده لكن بعلة اقوى اذا كان السبب مما يتوقع معه علة التلف بان يكون وجودها معه كثيراً . »
نكته قابل توجه در اين تعريف آن است كه : در تحقيق تسبيب لازم است كه سبب امرى باشد كه وقوع علت تلف پس از آن مورد انتظار باشد .
5 - علامه در كتاب قصاص از قواعد مىفرمايد :
« السبب ماله اثر ما فى التوليد كما للعلة لكنه يشبه الشرط من وجه . »
يعنى سبب آن است كه اثرى در توليد جنايت داشته باشد ، همانطورى كه علت چنين تأثيرى دارد ولى شباهتى نيز با شرط دارد .
شرط را اين چنين تعريف كردهاند : امرى كه تأثير مؤثر متوقف بر آن است و مدخليتى در عليت ندارد ، مانند حفر چاه كه شرط افتادن است ، ولى علت افتادن ، رفتن به سوى آن و لغزش است و اكراه و شهادت دروغ را نيز از مصاديق سبب شمردهاند .
6 - محقق رشتى در اين رابطه در كتاب الغصب مىفرمايد :
« سبب موجب ضمان عبارت از فعلى است كه انتظار تلف از آن ( و لو احياناً ) مىرود يعنى بعيد نيست كه تلف مترتب بر آن باشد هر چند سبب شانى نيز نبوده باشد . »
توضيح آنكه : بعضى افعال هستند كه بر حسب نوع سبب تلف مىباشند يعنى از وجود آنها ذاتاً تلف محقق مىشود و يا اگر برخورد با مانعى نداشته باشند موجب تلف هستند و يا اگر معارض با عدم شرط نباشند ( مانند انداختن كسى در آتش كه نوعاً موجب تلف است مگر آنكه مانعى وجود داشته باشد و يا شرطى مفقود باشد . )
بعضى ديگر از افعال كه موجب تلف مىباشند به اعتبار خصوصيت مورد است مانند آنكه كسى به ديگرى سيلى بزند و مجنى عليه در اثر ضعفى كه دارد تلف شود .
افعالى ديگر هستند كه احياناً سبب تلف مىشوند و ترتب تلف در اين موارد از قبيل ترتيب شيء بر شرط است .
سپس مىفرمايد : « مقصود از سبب قطعاً دو قسم اول نيست ، زيرا تلف در آنها مستند به مباشرت است پس قسم اخير مقصود است و تأثير چنين سببى در ضمان
ديدگاه هاى نو در حقوق كيفرى اسلام ( فارسى ) — صفحة 148
مساهمون: سيد محمد حسن مرعشى شوشترى
ص١٤٨