احمد بن حنبل صرف توبه را مسقط حد مىدانند و دليل آنها آيه سى و نهم « 1 » سوره مائده در باب توبه محارب است كه توبه قبل از دستگيرى را معيار سقوط حد دانسته است . لكن فقهاى ساير مذاهب اصلاح عمل را در قبولى توبه و سقوط حد لازم و ضرورى دانستهاند . « 2 »
3 - توبه قاذف و اشتراط عمل صالحه در قرآن
اگر كسى ديگرى را قذف كند شهادت او قبل از توبه پذيرفته نيست . بنابراين اگر قبل از بينه و اقرار توبه كند شهادت او پذيرفته است و بر اين مطلب در كتب مختلف فقهى استدلال شده است . سؤالى كه در اينجا مطرح است اين است كه آيا در قبول توبه قاذف عمل صالح شرط است يا خير ؟ در اين مسأله سه قول از سوى فقها نقل شده است .
1 - 3 ) اصلاح مطلقاً شرط است
بر اين قول چند دليل اقامه شده است .
اول - اجماع :
مرحوم أبو المكارم ابن زهره در غنيه بر اين مطلب ادعاى اجماع كرده و فرموده است : « يقبل شهادة القاذف اذا تاب و اصلح عليه . . . و من شرط التوبة ان يكذب نفسه بدليل اجماع الطائفه » لكن در دلالت عبارت ابو زهره در غنيه بر اعتبار اصلاح عمل در پذيرفتن شهادت قاذف از چند جهت اشكال وجود دارد :
اولًا : احتمال دارد كه دعواى اجمالى ( بدليل اجماع الطائفه ) به حكم اخير بازگردد زيرا دليلى بر رجوع عبارت اخير به جمله اول در دست نيست .
ثانياً : عبارت غنيه در صورتى بر اعتبار اصلاح عمل دلالت دارد كه شرط از نظر ابن زهره داراى مفهوم باشد .
ثالثاً : محتمل است مراد ابن زهره ( ره ) از اصلاح عمل ، استمرار بر توبه باشد .
مرحوم علامه در مختلف مىفرمايد : استمرار توبه با اصلاح عمل يكى است و اين
هامش
( 1 ) .« فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَ أَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ ، إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ».
( 2 ) . نظريات فى الفقه الاسلامى ، احمد بهنيسى ، ص 69 .