در جائى ديگر امام باقر عليه السلام مىفرمايد : « 1 » خداوند دو خصلت و ويژگى از مردم مىخواهد : 1 - اقرار به نعمتهاى الهى تا آنها را زياد كند . 2 - اقرار به گناهان تا آنها را ببخشد و مورد غفران خود قرار دهد .
در اينجا ممكن است اين سؤال مطرح شود كه مراد از اقرار آيا اقرار در نزد امام و حاكم و قاضى است كه خود مثبت عقوبت است يا خير ؟ در جواب بايد گفت : خير ، مراد اقرار و اعتراف در نزد خداوند تبارك و تعالى و عذر خواهى و اعتذار از آن حضرت است ، چه اينكه امير المؤمنين مىفرمايد : « الاقرار اعتذار » « 2 »
بيان خواجه عبد الله انصارى در كشف الاسرار در اين باب شنيدنى است :
« حقيقت توبه پشيمانى است كه در دل پديد آيد ، دردى كه از درون سينه سر بزند ، آتش خجل در دل وى افتد ، آب حسرت از ديده فرو ريزد ، نبينى كه شاخى از يك سر آن آتش زنى و از ديگر سو آب قطرهقطره مىچكد ، مصطفى صلى اللَّه عليه و آله گفت :
من اذنب ذنباً فندم عليه فهو توبة » « 3 » فضيل عياض به راهزنى معروف بود و پيوسته با صد مرد در كمين مكابره نشسته بود . شبى بر سر سنگى نماز مىكرد ، ناگاه از كمينگاه غيب اين تير قهر كه « أ لم يعلم بان اللَّه يرى » بر جان و دل او زدند ، فضيل را چنان اسير كرد كه در نماز نعره بزد و بيفتاد و كارش بجايى رسيد كه پير عالمى گشت .
بنابراين ، جان و روح توبه همان سوز درد ، انقلاب درونى و آتش ندامت است و شرايط و اركانى كه براى آن ذكر شده است از باب مقدمه و يا از آثار شرايط توبه مىباشد .
ج - اركان و شرايط توبه
در آيات و روايات شريفه براى توبه اركانى بر شمرده شده است كه بعضى درونى و مربوط به شخص تائب و بعضى بيرونى است . اركان مربوط به شخص تائب را ندامت و پشيمانى قلبى ، استغفار زبانى و تصميم بر عدم بازگشت به گناه بر شمردهاند و عمل با اعضا و جوارح ، انجام عمل صالح و اداى حقوق مردم را نيز
هامش
( 1 ) . وسائل الشيعة ، شيخ حر عاملى ، ج 11 ، ص 347 .
( 2 ) . مستدرك الوسائل ، ج 2 ، ص 346 .
( 3 ) . كشف الاسرار ، خواجه عبد الله انصارى ، ج 4 ، ص 97 .