از اركان بيرونى توبه دانستهاند خداوند تبارك و تعالى مىفرمايد :
« فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَ أَصْلَحَ
.
يَتُوبُ عَلَيْهِ »
« 1 » همچنين خداوند تبارك و تعالى در آيه 54 سوره انعام مىفرمايد :
« أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ »
كه اصلاح را بعد از توبه موجب غفران الهى دانسته است . همچنين آيه ديگرى غفران الهى را شامل كسانى دانسته است كه توبه كرده و ايمان آورد و سپس عمل صالح انجام دهد . « 2 »
در اين زمينه روايات وارده از پيامبر اكرم ( ص ) و ائمه طاهرين عليهم السلام به صورت روشنترى به بيان اركان و شرائط توبه مىپردازد و به تفصيل آن را بيان مىكند : پيامبر اكرم ( ص ) مىفرمايد : « 3 »
« توبهكننده بايد اثر توبه را آشكار كند كه در غير اين صورت تائب نخواهد بود .
اين آثار عبارتند از : 1 - راضى ساختن دشمن و كسانى كه با آنها در حال نزاع و درگيرى باشد 2 - اعاده نمازهاى فوت شده 3 - تواضع بين مردم 4 - دورى از شهوات 5 - روزه گرفتن . »
به نظر مىرسد چهار مورد ذكر شده در حديث شريف مصاديق اصلاح عمل و عمل صالح باشد كه به كرات در آيات شريفه از شرايط پذيرش توبه و صحت آن شمرده شده است . همچنين امير المؤمنين حضرت على عليه السلام در بيان حكيمانهاش مىفرمايد : « التوبة على اربعة دعائم : ندم بالقلب و استغفار باللسان و عمل بالجوارح و عزم على ان لا يعود . » « 4 » در اين سخن شريف به صورت روشن دعائم و اركان و ستونهاى توبه از سوى امير المؤمنين حضرت على عليه السلام مشخص مىشود كه اركان درونى و بيرونى را در بر مىگيرد كه قبلًا به آنها اشاره شد .
در روايت شريفه ديگرى امير المؤمنين « 5 » به جاى « عمل بالجوارح » عبارت « ترك الجوارح » را به كار مىبرد كه كنايه از دورى از شهوات و ترك محرمات و منهيات و هر آنچه كه سبب بازگشت به گناه مىشود ، مىباشد . در روايات ديگرى امير المؤمنين
هامش
( 1 ) . مائده ، 39 .
( 2 ) . طه ، 82
( 3 ) . بحار الانوار ، ج 6 ، ص 35 ، به نقل از جامع الاخبار .
( 4 ) . همان ، ج 78 ، ص 81
( 5 ) . غرر الحكم .