پشيمانى شخص دچار تألم و تأثر مىگردد .
ج ) ترك گناه : ترك گناه بايد در زمان حال و عدم عود به آن در زمانهاى آينده و همچنين جبران گناهان گذشته باشد . مرحوم سيد مجاهد در حقيقت جوانب امر در باب توبه را متذكر شده است و كيفيت تحقق توبه را بيان مىكند .
در اينجا ذكر بعضى از تعاريف كه در كتب عرفانى آمده است خالى از لطف و فايده نيست :
غزالى مىنويسد :
« توبه عبارت است از سه امرى كه مترتب بر يكديگرند و هر كدام علت ديگرى است و آن سه عبارتند از : 1 - علم به مضرات گناه و اينكه سبب دورى از حق تعالى مىگردد 2 - ندم و پشيمانى 3 - تصميم و اراده به عمل . » « 1 »
جنيد بغدادى نيز معتقد است : « توبه را سه معنى است ، اول ندامت ، دوم عزم بر ترك معاونت ، سوم خود را پاك كردن از مظالم و خصومت . » « 2 »
تعريف برگزيده :
با تأمل در آيات و روايات كه در باب توبه وارد شده است استنباط مىشود كه :
« توبه عبارت از يك ندامت و پشيمانى است كه اعتراف و اعتذار را در پى دارد و مانع از بازگشت به اعمال مجرمانه و گناه مىشود » . لذا سه عنصر ندامت و پشيمانى ، اعتراف و اعتذار و عدم عود بر گناهان در مفهوم توبه نهفته است .
ب - حقيقت توبه
انسان گناهكار وقتى از قبح گناه و معاصى آگاه مىگردد و متوجه مىشود كه چه فاصلهاى بين او و محبوب و خالقش افتاده است پشيمان و متألم مىشود و اين آتش و پشيمانى و تألم سراسر وجود و روح و جانش را فرا مىگيرد و يك انقلاب و دگرگونى در درون او رخ مىدهد و تمامى آثار شوم ، ريشههاى گناه و سيئات توسط
هامش
( 1 ) . معرفت ، شماره 6 ، ص 26 ، سيد على حسينى ، به نقل از غزالى ، احياء العلوم ، ج 4 ، ص 3 .
( 2 ) . معرفت ، شماره 6 ، ص 36 ، سيد على حسينى ، به نقل از سيد محمود دامادى به نقل از عطار نيشابورى ، ص 52 .