عليه السلام استغفار را از درجه عليين دانسته و براى آن 6 مرحله بر مىشمارد .
1 - پشيمانى بر گذشته 2 - تصميم هميشگى بر عدم بازگشت به گناهان 3 - اداى حقوق مردم 4 - اداى فرائض و واجبات فوت شده 5 - گوشتهايى كه از راه گناه روئيده است به حزن و اندوه آب كند به گونهاى كه پوست به استخوان بچسبد و دگر بار گوشت در بين آنها برويد 6 - همچنان كه حلاوت و شيرينى ( كاذب ) معصيت و گناه را به آتش چشاند ، همانگونه نيز الم و سختى طاعت را بر تنش بچشاند . در اين هنگام مىتوانى بگوئى : استغفر اللَّه . « 1 »
موارد ششگانه فوق ، اركان يك توبه واقعى است كه تا عمق جان و روح گناهكار و مجرم رسوخ پيدا مىكند و از او انسانى صالح و پاك و شايسته و خدوم جامعه درست مىكند و اثر ظاهرى بيرونى آن نيز نزد همگان آشكار و روشن مىشود و اين تحول باطنى تنها مرهون عنصر احياگر توبه در مكتب اسلام است كه به صورت كمرنگ در بعضى از مكاتب حقوقى بشرى نيز ديده مىشود ، و پر واضح است كه بين آن دو تفاوتهاى فاحشى وجود دارد كه مجال بررسى آن در اين مقال نيست .
همچنان كه در سطور بالايى گذشت ، يكى از اركان توبه اداى حقوق مردم از سوى توبهكار است . در اين زمينه علاوه بر روايات فوق ، آيات و روايات ديگرى نيز بر اين ركن تكيه و اصرار دارد .
آيه شريفه قرآن مىفرمايد :
« وَ إِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ »
« 2 » و نيز از ابى جعفر عليه السلام نقل شده است كه بزرگى از قبيله نخع نزد ايشان رفته و عرض كرد : زمان حجاج تاكنون والى بودهام ، آيا راه توبهاى براى من است ؟ حضرت ساكت شد .
ديگر بار سؤال خود را تكرار كرد كه حضرت فرمود : خير ، مگر اينكه حق تمام حقداران را به آنها برسانى . « 3 »
فيض كاشانى در محجة البيضاء پيرامون اركان و شرايط توبه چنين مىگويد : « 4 » توبه داراى چهار شرط است : 1 - حقوق مردم را كه بنا حق ضايع كرده است ، چه
هامش
( 1 ) . بحار الانوار ، ج 6 ، ص 32 ، به نقل از نهج البلاغه .
( 2 ) . بقره ، 279 .
( 3 ) . بحار الانوار ، ج 75 ، ص 329 ، به نقل از كافى .
( 4 ) . مجله معرفت ، ش 7 ، به نقل از محجة البيضاء فيض كاشانى .