مالى و چه جانى ، به آنان برگرداند همانطور كه مولا على عليه السلام مىفرمايد : « ان تؤدى الى المخلوقين حقوقهم . » « 1 »
2 - واجباتى را كه ترك كرده است قضا نمايد ، على عليه السلام مىفرمايد : « الرابع ان تعمد الى كل فريضة ضيعتها تؤدى حقها . »
3 - با رياضت ، خون و اندوه و چشانيدن درد و الم طاعت ، آثار لذت معصيت را از بين ببرد . به فرموده على عليه السلام « ان تذيق الجسم الم الطاعة كما اذقته حلاوة المعصية . » « 2 »
4 - با رياضت و حزن و اندوه بايد تمام گوشتهاى بدنت را آب كنى تا گوشت جديدى در بدنت پيدا شود به قول على عليه السلام : الخامس ان تعمد الى اللحم الذي نبت على السحت فتذيبه بالاحزان حتى تلصق الجلد بالعظم و ينشأ بينهما لحم جديد . « 3 »
خواجه عبد اللَّه انصارى اين چنين مىگويد : « 4 » توبه نشان راه است - اول پشيمانى در دل است ، پس عذر بر زبان ، پس بريدن از بدى و بدان . در خبر آيد كه هر كه توبه كند . . . شرط توبه آن است كه از همه موجودات دل بر گيرد و روى در حق آرد ، خون و گوشت كه بر هفت اندام دارد به رياضت فرو گذارد . . . » و هم او در منازل السائرين مىفرمايد : « 5 » شرايط توبه سه چيز است : 1 - ندامت و پشيمانى « 6 » 2 - اعتذار و پوزشخواهى « 7 » 3 - اقلاع و بركندن « 8 » .
د - توبه از ديدگاه قرآن و روايات
آثار توبه نه تنها در بعد فردى بلكه در بعد اجتماعى نيز قابل توجه است . توبه نه تنها شخص را اصلاح مىكند بلكه جامعه را در برابر تكرار جرم و گناه از سوى توبه
هامش
( 1 ) . نهج البلاغه ، صبحى صالحى ، باب المختار من الحكم حكمت 417 .
( 2 ) . همان .
( 3 ) . همان .
( 4 ) . كشف الاسرار ، ج 2 ، ص 2 - 451 .
( 5 ) . منازل السائرين ، خواجه عبد اللَّه انصارى ، ترجمه روان فرهادى ، ص 28 و 29 .
( 6 ) . « اخلاص التوبة ، تسقط الحوبه » ، على عليه السلام ، غرر .
( 7 ) . « التوبة تستنزل الرحمه » على عليه السلام ، مستدرك الوسائل ، ج 2 ، ص 348 .
( 8 ) . « التوبة تطهر القلوب و تغسل الذنوب » على عليه السلام ، غرر .