تخطي إلى المحتوى الرئيسي

منطق و مباحث الفاظ ( مجموعه متون و مقالات تحقيقى ) — صفحة 477

مساهمون:

ص٤٧٧

اينكه غزالى ، و يا كسى پيشتر از او ، عبارت « كمتر و بيشتر » ارسطو را به « شدت و ضعف » تغيير داده باشد نخست كاملا تصادفى به نظر مىرسد ، زيرا گاهى ارسطو خود نيز دو عبارت را به يك معنا به كار مىبرد « 1 » . گذشته از آن چنين تغييرى در شرح متوسط ابن رشد بر مقولات ارسطو نيز مشاهده مىشود در آنجا واژهء اكثر در ترجمهء عربى متن گفتار ارسطو كه ترجمهء تحت اللفظى واژهء يونانى

mallon

مىباشد به واژهء « اشد » تغيير يافته است « 2 » . من اميدوارم كه بعدا ، در آنجا كه به بحث دربارهء اين كه آيا ارسطو « سفيدى » و اطلاق آن را بر چيزهاى سفيد مختلف يك واژهء مشكّك مىدانسته است يا نه مىپردازم بتوانم نشان دهم كه تغيير « بيشتر و كمتر » به « شدت و ضعف » در اين مورد خاص براى منظور خاصى صورت گرفته است « 3 » . غزالى در همين نقطه از معيار العلم سه مثال ديگر براى روشن ساختن استعمال واژه‌هاى مشكّك مىآورد ( 1 ) لفظى كه بر چيزهاى مختلف به جهت آنكه از يك مبدأ هستند اطلاق مىشود مانند لفظ طبى ( طبيه ) در اطلاق بر ( الف ) كتاب ، ( ب ) آلت جراحى ، و ( ج ) دارو . ( 2 ) لفظى كه بر چيزهاى مختلف به علت آنكه مؤدّى به يك غايت هستند اطلاق مىشود مانند اطلاق لفظ « صحى » ( صحيه ) بر ( الف ) دارو ، ( ب ) رياضت « 4 » ، و ( ج ) فصد . ( 3 ) لفظى كه بر چيزهاى مختلف از جهت داشتن مبدأ و غايت مشترك اطلاق مىشود ، مانند اطلاق لفظ « الهى » ( الهيه ) بر همه چيز « 5 » .

هامش
( 1 ) - نگاه كنيد بهBonitz , lndex Aristotelicus , sub mallon.
( 2 ) - نگاه كنيد به م . بويگس ، ابن رشد : تلخيص كتاب المقولات ( 1932 ) ، ص 32 بخش اول ، ص 138 متن گفتار ارسطو و ص 33 بخش اول ، بند 1 تفسير ابن رشد . نيز ص 84 بخش اول ، 458 متن و بخش اول بند 4 تفسير .
( 3 ) - به صفحات آيندهء همين مقاله نگاه كنيد .
( 4 ) - رياضت در اينجا به معناى ورزش در اصطلاح امروز است . مترجم .
( 5 ) - ابن سينا نيز در كتاب شفا اين سه مثال را آورده است : « اسم مشكّك گاهى مطلق است مانند آنچه گفته شد و گاهى نسبت به يك مبدأ است مانند اطلاق « طبى » بر كتاب طب و آلت جراحى و دارو ، و يا نسبت به يك مبدأ و يك غايت است مانند اطلاق « صحى » بر دوا و رياضت و فصد و گاهى هم نسبت به يك مبدأ و يك غايت است مثل اطلاق « الهى » بر همه چيز . به نقل از محمد ابراهيم آيتى ، مقولات و آراء مربوط به آن ، تهران ، انتشارات دانشگاه تهران 1343 ص 39 . مترجم .
منطق و مباحث الفاظ ( مجموعه متون و مقالات تحقيقى ) — صفحة 477 | مهدى محقق / توشى هيكو ايزوتسو