1 - كثرت عناوين وصفى از جهت عنوان خود موضوع
گاهى علاوه بر آنكه موضوع و محمول هر دو در خارج يك چيزند جهت صدق محمول بر موضوع نيز مفهوم خود موضوع است ، امّا به قول صدر الدين چون بيشتر فلاسفه به اين نكته توجه نداشتند گفتند كه مفاهيم تقييدى در همه جا از كثرت و تعدد عينى حكايت مىكند . اما اين عقيده درست نيست ، زيرا هر مفهومى در عين اينكه غير از مفاهيم ديگر است با اين حال گاهى دو مفهوم از يك جهت و به يك اعتبار بر يكديگر صدق مىكنند ، مانند مفهوم موجود و مفهوم شخص بودن كه دو مفهوم جداگانه هستند و به حمل ذاتى دواند ، اما به حمل شايع يك هستند و هر دو مفهوم يك عينيت خارجى دارند و علاوه بر آن صدق مفهوم شخصى بودن از همان جهت موجود بودن است .
2 - تعدد جهت صدق با حفظ وحدت عينى
صورت ديگر اين است كه جهت صدق يك مفهوم غير از جنبهء وصفى مفهوم ديگر است و در عين حال تعدد جنبههاى حقيقى سبب كثرت عينى و واقعى نمىگردد ، مانند قضيه انسان موجود است كه صدق مفهوم انسان كه عنوان موضوع است حيثيت تقييدى ذاتى است ، اما چيزى كه سبب صدق وجود بر آن شده است جهت ديگرى است كه غير از عنوان خود موضوع است و با اين حال تعدّد حيثيت سبب تعدّد و كثرت عينى آن دو مفهوم مىگردد ، زيرا مفهوم وجود و مفهوم انسان هر دو يك عينيت واقعى دارند كه از هم گسستنى و جداشدنى نيستند ، و اگر دو عينيت مىداشتند وجود لا وجود مىگرديد « 1 » .
3 - تعدد حيثيات تعليليه با حفظ وحدت عينى
صورت ديگر اينست كه مفاهيم گوناگون با آنكه داراى يك حقيقت هستند اما كثرت عناوين ذهنى از جهت پيدا شدن آثار گوناگون وجودى از يك چيز است ، مانند حيوانيت كه منشأ يك گونه اثر است و ناطقيت كه نوع ديگر از اثر را محقق مىكند ، و گذشت كه مفهوم حيوان و ناطق بقيد به شرط لائى ماده و صورت وجودى در ذهن هستند
هامش
( 1 ) - اسفار جلد 3 ( بحث فيض و ابداع ) ص 692 و 693