تخطي إلى المحتوى الرئيسي

منطق و مباحث الفاظ ( مجموعه متون و مقالات تحقيقى ) — صفحة 430

مساهمون:

ص٤٣٠
اصل كلى در مورد عينيت صفات با ذات از قول فلاسفه آورده است كه شامل اين اشكال نيز مىشود و آن كثرت حيثيات تقييديه است كه اينك شرح داده مىشود .

مغايرت حيثيات تقييديه و صدق مفاهيم بر يكديگر

صدر الدين مىگويد : صادق بودن مفاهيم بر يكديگر به واسطهء اختلاف حيثيات تقييديه است ، عنوانهاى وصفى و جنبه‌هاى گوناگون وقتى با هم جمع شدند تكثير واحد و توحيد كثير لازم نخواهد آمد ، زيرا هر كدام از عنوانهائى كه ذهن براى چيزى ملاحظه مىكند و آنها را بر يكديگر حمل مىكند و هر يك را صفت جداگانه‌اى براى موضوع مىنگرد صدق هر يك از آنها فقط از جهت همان عنوان مخصوص است كه ذهن برايش ملاحظه كرده است ، و ممكن نيست از يك جهت معيّن بيش از يك محمول بر چيزى صادق باشد ، مثلا وقتى گفته مىشود كه زيد موجود است موجود از جهت قيد انسانيت بر او صادق نيست ، و كاتب از جهت انسانيت بر او صادق نيست ، و گر نه هر حيوانى ناطق و هر ناطقى كاتب بود . هر كدام از محمولات ديگر نيز به واسطهء قيد وصفى معينى بر چيزى راست مىآيند . مثلا رنگ و طعم و بو هر سه بر سيب حمل مىشوند ، اما جهت صدق هر كدام از اين مفاهيم غير از جنبهء ديگرى است ، و اگر اين جهتها غير از يكديگر نبودند لازم مىآمد كه هر گاه گفته مىشد كه سيب شيرين و سيب خوش بوى است مثل اين باشد كه گفته شده باشد سيب شيرين است و سيب غير شيرين است ، زيرا معنى بوى غير از شيرين است . و همين جنبه‌هاى گوناگون مفهومى كه از ملاحظات مختلف انگيخته شده‌اند مجوّز صدق محمولات بر يكديگر شده‌اند ، و اگر جنبه‌هاى مفهومى غير از يكديگر نمىبودند همهء لفظها يك معنى مىداشتند و همه بر يكديگر صدق مىكردند ، چيزى كه هست اجتماع حيثيات و قيدهاى بسيار ملاحظات گوناگون ذهنى هستند و سبب مغايرت عينى ما بين محمولات و موضوعات نمىشوند ، زيرا جنبه‌هاى مفهومى كه از اختلاف ملاحظات ذهنى پديد مىآيد چند گونه‌اند كه اكنون به ترتيب ذكر مىشوند :
منطق و مباحث الفاظ ( مجموعه متون و مقالات تحقيقى ) — صفحة 430 | مهدى محقق / توشى هيكو ايزوتسو