كتبى و لفظى و ذهنى و عينى . وجود عينى اصل است و سهتاى ديگر فروع آن . همين رابطهء ما بين خط و لفظ و مفهوم سبب گرديده كه دارندگان خطوط و لهجهها و لغات گوناگون كمتر با هم انس و الفت داشته باشند . و باز به واسطهء همين رابطه و اتحاد شديد لفظى بود كه گروهى از دانشمندان مناسبت ما بين الفاظ با مفاهيم را كه به واسطهء وضع حاصل مىشود ذاتى شناختند ، و شايد اين عقيده از روش افلاطونى ريشه داشته باشد ، زيرا او بر آن بود كه مفاهيم ذهنى از رابطهء فكر با موجودات روحانى بوجود آمدهاند و مفاهيم نمودار ذهنى مثالهايند ، همچنانكه محسوسات نيز نمايشگر عينى براى آن موجودات روحانى هستند ، و مناسبت ما بين لفظ و معنى نيز بواسطهء مشابهت ناقصى است كه ما بين محسوسات با مثل عقلانى است ، و حديثى نيز به اين مضمون آوردهاند كه « الاسماء تنزل من السماء » و عارف شبسترى همين مضمون را به نظم آورده و گفته است :
نظر چون در جهان عقل كردند * از آنجا لفظها را نقل كردند
تناسب را رعايت كرد عاقل * چو سوى لفظ و معنى گشت نازل
و از آنجا كه مسلمانان بواسطه ما بين لغات با مفاهيم اجتماعى توسعه يافته بودند از همان آغاز تشكيل سازمانهاى علمى اسلامى به منطق « 1 » و ادب هر دو پرداختند . زيرا انتظامات افكار مشترك را به هر دو امر مربوط دانستند . صدر الدين شيرازى كه از بزرگترين متفكران قرون اخير اسلامى است براى رابطهء ما بين مفاهيم اجتماعى و اخلاقيات و معنويات روحى با لغت ، توضيح كاملى آورده و خلاصهء آن اينست : اختراع لغت از بزرگترين عجايب و خواص وجود انسان است و انسان از جهت احتياج به تعاون اجتماعى به واسطهء زندگانى ظريف تجملى كه دارد و براى بدست آوردن ضروريات مادّى از طريق تصرف كردن در طبيعت و رواج دادن صنعت ناگزير نيازمند به لغت است . حيوانات نيز مقاصد خودشان را به توسط اصوات
هامش
( 1 ) - شرح لاهيجى بر گلشن راز ، انتشارات كتابفروشى محمودى تهران ، با مقدمهء آقاى كيوان سميعى ص 557 و 558 و 758 .