ترديد چنين شناختى ، مستلزم پىبردن به موقعيّت فعلى آن مواضع در شهر و حوالى مدينهء امروزى است و از اين طريق ، راه تطبيق تاريخى - جغرافيايى را براى پژوهندگان هر عصر و زمانى باز مىكند .
1 / ت : مسير خندق
كندن خندق به منظور ايجاد مانعى در برابر هجوم مهاجمان عرب بوده است ؛ لذا بىآنكه به مستندات تاريخى استنادى داشته باشيم ، عقلًا نمىتوانيم بپذيريم كه خندق در شمال مدينه حفر شده باشد ؛ زيرا مهاجمان مكّه جز از مسير وادى عقيق ، هيچ راه مساعد ديگرى براى هجوم به مدينه ، پيش رو نداشتند . از اين رو پذيرش پيشنهادِ كندن خندق قبل از رسيدنِ دشمن به مدينه ، نشان مىدهد كه مسلمانان در پيشبينى احتمالى تحرّكبتپرستان شناخت صحيحى داشتهاند .
اما اينكه كندن خندق در كدام جهت جغرافيايى بوده است ، ابهامى است كه پاسخ به آن از نظر تاريخى بسيار مشكل و از نظر تطبيق با موقعيّتهاى كنونى مدينه ، نيازمند پژوهشهاى وسيع و توأم با تأمّل و تفكّر است . واقدى به نقل از ابوبكر بن ابىسَبْره به روايت از ابوبكر بن عبداللَّه بن جهم نقل مىكند :
پيامبر اسلام نظر داده بود كه در مقابله با هجوم مهاجمان بتپرست ، كوه سلع را پشت سر قرار دهند و حفر خندق را از ناحيه مذاد شروع كنند و به ذباب و سپس راتج پايان بخشند . » « 1 » جملهء « كوه سلع را پشت سر قرار دهند » ، با اين سند تاريخى كه :
« پيامبر . . . محل استقرار مسلمانان را در دامنهء كوه سلع قرار دادند . » « 2 » مطابقت دارد ؛ ولى بيان واقدى در سند فوقالذّكر با اين مدارك تاريخى كه پيامبر
هامش
( 1 ) . « مغازى » ، ج 2 ، ص 333 ، ترجمهء فارسى .
( 2 ) . همان .