« ان الخندق كان شامى المدينة من طرف الحرّة الشرقية إلى طرف الحرة الغربية » . « 1 » اكنون اين نام و نشانىها را به هم ضميمه مىكنيم تا حقيقت امر را بيابيم .
به عقيدهء حقير همهء آراء در شناساندن مسير خندق ، اگر چه در نامگذارى محلّهها با يكديگر مغايرت دارند ، ولى در بافت جغرافيايى مناطق مذكور ، هيچگونه اختلافى ديده نمىشود . اگر برخى از پژوهندگان به لحاظ نامهاى مختلف و تناقضات موجود ، گمان كردهاند كه امكان شناخت مسير خندق وجود ندارد ، راه صحيحى را در پژوهشهاى مدينهشناسى طى نكردهاند . آنها به علّت عدم آشنايى با جغرافياى مدينه و تطوّر تاريخى نامهاى مواضع و محلّههاى مختلف ، آن نام و نشانىها را مغاير هم دانسته و نقشههاى نادرستى را در كتابهاى خود به چاپ رساندهاند و تصاوير مختلف و نادرستى را از جغرافياى تاريخى واقعهء خندق ارائه كردهاند .
در مقام شناسايى مواضع خندق با نامهاى متعدّد و در تلفيقى نهايى از مستندات تاريخى مذكور به منظور شناخت دقيق مسير خندق ، ذيلًا موضوعات مورد نظر خود را چنين طبقهبندى مىكنيم :
آغاز خندق :
محمّد بن جرير طبرى ، آغاز خندق را از بيشهء شيخين - مجاور محلّهء بنىحارثهمىداند و واقدى تصريح مىكند كه مبدأ آن ، « راتج » بوده است . سمهودى آغاز خندق را « شامى المدينه » و از طرف الحرة الشّرقيّه نوشته است .
گفتنى است :
« راتج » محلّهء مسكونى طايفهء راتج « بنو زعورا » از حلفاى بنوعبدالأشهل بود و بنا به
هامش
( 1 ) . « خندق در جهت شامى ( شمال ) مدينه ، از حرهء شرقى تا حرهء غربى امتداد داشت » . نك : همان مدرك ، ص 1206