تصريح ابنزباله در شرق كوه ذباب و در جهت شامى مدينه قرار داشته است . اين مكان در همان محدودهء « من أجمة الشيخين طرف بنيحارثه » است ؛ زيرا اطم شيخان در طريق شرقى احد و مجاور حرّه قرار داشته است .
« اجمة » ( الاجُم ) همان حصن مىباشد و نام قلعهاى است با اين مشخّصات :
« بالمدينة مبني بالحجارة و « الاجم » كل بيت مسطح »
و « الاجمه » كه جمع آن آجام است ، « الشجر الكثيف المتلف » مىباشد .
با توجّه به مطالب فوق ، تناقضى در مكان شروع خندق وجود ندارد و بيان يادشده با اينكه بگوييم آغاز خندق در شمال شرقى مدينه و مجاورت حرّهء شرقى بوده است ، تفاوتى ندارد .
پايان خندق :
چنانچه گفته شد ، بعضى از مدارك تاريخى ، « مذاد » را پايان حفر خندق دانستهاند و جمعى ديگر كوه بنىعبيد يا محلّهء خربى را . گفتنى است :
« المذاد » ، اطُم « بنوحرام » از « بنوسلمه » است كه در مجاورت و متّصل به كوه بنىعبيد در سمت غربى مساجد فعلى فتح قرار دارد . اين محل ، دقيقاً در شمال شرقى مدينه - كه به حرّهء شرقى مىپيوندد - قرار داشته است . فيروزآبادى گفته است :
« المذاد » نام مزرعهء بنوحرام در مجاورت اطُم آنهاست . « 1 » محلّهء خُرْبى :
از منازل « بنوسلمه » بين مسجد قبلتين و المذاد واقع شده است .
بايد دانست : هر سه نشانى ( مذاد ، كوه بنىعبيد و محلّهء خُرْبى ) يك مكان را بيان كردهاند . المذاد متّصل به كوه بنىعبيد بوده و محلّهء خُربى نيز از منازل بنىسلمه و متّصل به المذاد است .
هامش
( 1 ) . « المغانم المطابة فى معالم طابة » ، ص 373