رفعتپاشا از كتيبهاى ياد مىكند كه بانى بناى جديد ، مادّهء تاريخ بناى مذكور ( سنهء 1287 ه . ق . ) را به شعر ثبت كرده است . همچنين از كتيبهاى سخن مىگويد كه بهخوبى معلوم مىدارد سليمبك عثمانى در سال 1365 ه . ق . آن را بنا نهاده است .
حقير كاتب از اين بنا در سال 1396 ه . ق . ديدن كردم . بقعهاى است كه شش متر طول و چهار متر و نيم عرض آن مىباشد و كاملًا رو به ويرانى نهاده است ؛ ولى به لحاظ اينكه دقيقاً نخستين محلّ دفن حمزه را نشان مىدهد و در سمت شرقى روماة و وادى قناة ، موقعيّت واقعهء احد را براى پژوهندگان مشخّص مىكند ، از اهمّيّت بسزايى برخوردار است . « 1 » در سالهايى كه آنجا بودم ، ميان اهل احد مشهور بود كه اين مكان ، تحت نظارت خانوادهء السّقاف قرار گرفته شده است .
بناى فعلى مرقد حمزه و شهداى احد كه به مسجد و مقبرهء احد شهرت دارد ، با ديرينهاى حدود هزار و دويست سال ، در قلب تاريخ اسلام جاى گرفته است .
سنگنوشتهاى كه تا قبل از تخريب مسجد و بناى مرقد ( به فتواى فقيهان وهّابى ) بر سر درب اصلى قرار داشته است ، تاريخ تأسيس مسجد را سال 275 ه . ق . تعيين مىكند .
محمّد بن ابىبكر تلمسانى « 2 » كه در سالهاى 258 - 354 ه . ق . از مكّه و مدينه ديدار و از مشاهدات خود ما را مطّلع كرده است ، تصريح مىكند كه بناى شهداى احد رفيع بوده و داراى سنگنبشتهها و الواح چوبى مزيّن به خطوط قرآنى و گنبدى به ارتفاع قامت يك انسان است . قبرهاى معاذ بن عمر و معاذ بن عفرا با سنگهاى چيدهشده ، از ديگر مقابر شهدا متمايز شده است . قبر حمزه در پايين قبور شهدا قرار دارد . از اين رو معلوم مىشود كه مقابر شهداى احد در قرن چهارم هجرى كاملًا معمور و بناى آن مورد اهتمام خاص بوده است .
ناصر خسرو در اوايل سدهء پنجم هجرى در « سفرنامهء » خود از محلّ قبر حمزه در
هامش
( 1 ) . پيكره 24 - 2
( 2 ) . رسالهء « وصف مكّة و المدينة و بيتالمقدس » ، مجلّةالعرب ، ج 5 ، ذوالقعده و ذوالحجّهء 1393 ه . ق . ( 1974 م ) ، بهاهتمام حمد الجاسر .