داده است . « 1 » اين بنا در عصر « عثمانىها » به دفعات مرمّت و بازسازى شد و آنچه كه در سال 1325 ه . ق . بر جاىماند ، نشان مىدهد كه بر اساس مندرجات سفرنامهها ، بناى مشهد حمزه و ديگر شهداى صحابه در احد كاملًا از اهتمام و مراقبت عثمانىها برخوردار بوده است .
خوشبختانه تصويرهاى متعدّد و مستندى از دو سيّاح محقّق يعنى « ابراهيم رفعت پاشا » و « محمّد لبيب بتنونى » از سالهاى 1320 تا 1327 ه . ق . بجاى مانده كه بهخوبى مىتواند ما را از كم و كيف بناى مورد اهتمام عثمانىها مطلّع سازد . « 2 » « ميرزا حسين فراهانى » - ملكالكُتّاب عصر ناصرى - در سفرنامهء خود كه در ميانهء سالهاى 1302 تا 1303 ه . ق . به رشتهء تحرير در آورده ، مرقد حمزه و شهداى احد را ديدار و زيارت كرده است . او در سالهايى آنجا را ديد كه بناى عثمانى بر مشهد شهداى احد قرار داشته است . وى آن را از بناهاى « سلطان عبدالمجيد عثمانى » دانسته و چنين به وصف آن پرداخته است :
و اصل مقبرهء حمزه عمارتى است در بالاى تلّى . . . و پنج شش پلّه از زمين ارتفاع دارد و از دو دالان مىتوان وارد محوّطهء تميزى كه از گچ و آجر ساختهاند ، شد .
بر زمين محوّطه ريگ ريختهاند و در دو طرف اين محوّطه ، دو « طنبى » ( اتاق طولانى تابستانى - نجفى ) عالى وسيعى است كه يك مسجد و در يكى ديگر دو قبر است . يكى در وسط طنبى است كه صندوق بزرگ از چوب دارد و قبر مبارك حضرت حمزه است و يكى ديگر قبر كوچكى است كه قبر عبداللَّه بن جحش است . . و بيرون گنبد از كاشى كبود است . « 3 » پس از روىكارآمدن « خاندان سعودى » و همزمان با مسطّحكردن مقابر مشهور و تخريب بقاع و بناهاى ساختهشده بر فراز قبور كه در مشرب فقهى ابنتيميّه بر آن تأكيد خاصى شده است ، بناى مشهد و مقبرهء شهداى احد نيز كاملًا تخريب و ويران گشت و از
هامش
( 1 ) . سمهودى ، « وفاءالوفا » ، ج 3 ، ص 921 ، ص 936
( 2 ) . پيكرههاى 25 - 2 ؛ 26 - 2 ؛ 27 - 2
( 3 ) . « سفرنامهء ميرزا حسين فراهانى » ، ص 291 ، بهكوشش حافظ فرمانفرمائيان .