احد ، بهعنوان موضع قبورالشّهدا ياد كرده كه مورد توجّه عموم بوده است . « 1 » « مقدّسى » در حوالى سالهاى 370 - 375 ه . ق . مدينه را مورد توصيف قرار داده است . اينكه در زمان او ، قبر حمزه و شهداى احد در ميان مسجد بوده است ، از موقعيت بااهمّيّت آن و معموربودنش حكايت مىكند . « 2 » ابننجّار قبول دارد كه تاريخ بناى قديمى ، مربوط به مادر خليفهء عباسى : « النّاصر لديناللَّه » در سال 590 ه . ق . است و او كه خود در عصر پابرجايى چنين بنايى زندگى مىكرده است ، آن را ديده و مورد توصيف قرار داده است و مشخّص مىكند كه مرقد حمزه را با چوب ساج آرايش دادهاند و درب آهنين و زيباى آن تنها در روزهاى پنجشنبه روى زائران باز مىشده است . ولى با توجّه به متن كتيبهاى كه بر قسمت فوقانى حجرهء مرقد قرار داشته ، معلوم مىشود كه اين بنا ده سال قبل از اقدام مادر خليفه ، توسّط « حسين بن ابىالهيجاء » بازسازى شده است . متن سنگنبشته از اين قرار است :
« هذا مصرع حمزة بن عبدالمطلب عليه السّلام و مصلّى النّبي صلّى اللَّه عليه [ و آله ] و سلّم ، عمره العبد الفقير إلى رحمة ربه حسين بن أبيالهيجاء غفر اللَّه له و لوالديه سنة ثمانين و خمسمائة » .
ولى چنين كتيبهاى ظاهراً نمىتوانسته مربوط به مشهد فعلى حمزه باشد . لذا سمهودى خاطرنشان مىكند كه « شاهين » - شيخالحرم مدينه - آن را پس از مرمّت مسجد به سال 890 - 893 ه . ق . به مسجد المصرع نقل و انتقال داده است .
ابنجبير در نيمهء دوم سدهء 6 ه . ق . از مشهد حمزه كه بر آن مسجدى بنا شده بود ، ديدن كرده و آن را مسجد حمزه خوانده كه قبر در مجاورت آن قرار داشته است . « 3 » سمهودى كه خود در سدهء نهم هجرى در مدينه بهسر مىبرد ، از اقدامات سلطان مصر : « اشرف قايتباى » ياد كرده كه بناى مشهد حمزه را از سمت مغرب توسعه
هامش
( 1 ) . « سفرنامهء ناصرخسرو » ، سفر دوم حج ، ص 71
( 2 ) . « احسنالتّقاسيم فى معرفة الأقاليم » ، ص 80
( 3 ) . « رحلة ابنجبير » ، ص 173 ، چاپ بيروت ، دار صادر ، 1964 م