اين سابقه مبتنى بر آراء عدّهاى از متقدّمان و اسناد متعدّدى در تاريخ مدينه است .
مطرى از مسجد موجود در ركن شرقى تپّهء عينين ، بهعنوان « الموضع الذي طعن فيه حمزة رضى الله عنه » « 1 » ياد كرده است و سمهودى نيز مسجد مذكور را واجد همين سابقه و شهرت در زمان خود دانسته و تنها بين مكان « طعْن » و مصرع فرق قائل شده است ؛ چه او شهرت عمومى را اين طور نگاشته است كه دو مسجد - يكى در مكان اصابت نيزه و ديگرى در شمال آن ، در مكان دفن ، بنا شده است « 2 » ؛ در حالى كه پيشتر گفتيم كه به نظر نمىرسد كه واقعهء نبرد در سمت شرقى عينين بهوقوع پيوسته باشد ؛ بلكه وقوع آن در سمت شمال و غرب تپّهء روماة قوّت دارد .
به هر حال در ديرينه و چگونگى جابجايى جسد به مكان فعلى ، وجود تناقضاتى در آراء تاريخى ، پژوهندگان را سردرگم مىكند ؛ با اين همه نمىتوان ناديده گرفت كه مكان فعلى ، همان مكان اوّليّهء مزار حمزه نيست . « 3 » بناى المصرع كه به جهت بعضى از روايات ، محلّ نماز پيامبر نيز محسوب مىشده است ، بعدها بهصورت مسجدى بهعنوان مدفن اوّل حمزه معروف شده و قرنها مورد توجّه زائران بوده است . ابنابىالهيجاء در حوالى 580 ه . ق . بناى جديدى بر آن موضع ساخت و « سلطان اشرف قايتباى » بر آن بنايى ديگر بيفزود و در سال 893 ، « شاهين الجمالى » شيخالخدّام حرم مدنى آن را مرمّت و مجهّزتر نمود .
فيروزآبادى ، مسجد المصرع را در اواسط قرن هشتم ديده و از حفر بناى چاه مشروب آن توسّط « امير بدرالدّين وَدَيّ بن جمّاز » - امير مدينه - ياد كرده است . « 4 » مقارن اواخر سدهء 13 ه . ق . و در عصر عثمانى ، « علىّ بن موسى » مىنويسد :
آن قبّه را حاج رامز پاشا داماد سليمبك ماينجى از اهالى استانبول تجديد بنا نمود . « 5 »
هامش
( 1 ) . « محلى كه حمزه در آن مورد اصابت نيزه قرار گرفت . »
( 2 ) . « وفاءالوفا » ، ج 3 ، ص 848
( 3 ) . « الطّبقات الكبير » جزء 3 ، قسم 1 ، ص 5 و جزء 3 ، قسم 2 ، ص 78
( 4 ) . « المغانم » ، ص 289
( 5 ) . رسالهء « وصفالمدينة المنوّره » ، ص 15