يادآورى اين صحنهها از وراى قرون و اعصار ، يك دنيا اندوه بر جان ما هم مىريزد . اين گفتهء پيامبر صلى الله عليه و آله كه هفتاد بار بيش تلافى خواهيم كرد ، به يادمان مىآيد و تسلّى خاطر مىيابيم . ولى در اين ميان يك قطعهء تاريخى ديگر وجود دارد كه امر را به گونهء ديگرى رقم مىزند :
در حالى كه مسلمانان هنوز در كنار جسد حمزه و اجساد بستگانشان ايستاده بودند ، اين آيات از سوى محمّد صلى الله عليه و آله به عطوفت و آرامى تلاوت گرديد :
وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ
. « 1 » اين آيه ، رعايت عدالت را گوشزد مىكند و پيامبر صلى الله عليه و آله را از عقوبتى بيش از ظلمى كه بر مسلمانان رفته است ، منع مىكند . در ادامهء آيه ، عفو ، گذشت ، صبر و تحمّل در فروبردن غضب ، مورد ستايش اسلام قرار مىگيرد :
وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ لا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ .
. « 2 » و در آيهء 124 از همين سوره ، قبل از آنكه پيامبر را به عدالت و عفو دعوت كند ، مىفرمايد :
ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ .
. « 3 » ابنعبّاس نزول اين آيات را پس از دفن حمزه مىداند و ابناسحاق جزم دارد كه چون محمّد صلى الله عليه و آله آيتها را بيان كرد :
هامش
( 1 ) . « اگر خواستيد عقوبت كنيد و انتقام بگيريد ، همچنان كه با شما كردهاند ، به انتقام برخيزيد . »
( 2 ) . « و اگر شكيبايى كنيد ، آن كار بهتر است براى شكيبايان . پس بردبارى كن كه صبر و شكيبايى تو از جانب خداوند نيست ، و بر آنان اندوهگين مباش و از آنچه مكر مىكنند ، دلتنگ مشو » . نحل : 125 و 126
( 3 ) . « باحكمت وپند نيكو بهراه پروردگارت فراخوان و با آنچه نيكوتر است ، با ايشان مجادلهكن » . نحل : 124