حقير ذيل آيهء يادشده از سورهء مجادله ، به تفسيرهاى معتبرى چون « مجمعالبيان » مورد اعتماد امامىمشربان - و « الجامع لأحكام القرآن » - مورد وثوق عامهمراجعه نمود ؛ ولى هيچ يك از آنها حتّى احتمال نزول اين آيه را در احد عنوان نكردهاند . « 1 » سمهودى بناى مزبور را ديده و آن را مخروبه دانسته است و علىّ بن موسى در سال 1303 ه . ق . آن را غيرمسقّف يافته و عبدالقدّوس الأنصارى تنها گفته است :
« مسجد صغير على يمين الذاهب إلى المهارس جزم المطرى بأن النبيّ - صلّىاللَّه عليه [ وآله ] وسلّم - فيهالظهر والعصر يومأُحُدبعد انقضاء القتال » . « 2 » در سال 1395 - 1396 ه . ق . از بقاياى اين بناى متروكه و مخروبه ديدن كردم .
چهارديوارى آن به صورت فرسوده و خرابه باقى مانده است و با گچ سفيد ، سفيدش كردهاند و همانطور كه همهء مدينهشناسان گفتهاند ، چسبيده به كوه احد و در سمت راست كسى است كه از مقابر شهداء به سوى قسمتهاى شمالى احد در حركت باشد ؛ ولى كسى را نيافتم كه در آنجا توقّفى ، نمازى و يا دعايى داشته باشد . هر چه هست ، يادمانى است از سجدگاه پيامبر و ياران او در ساعت پايانى واقعهء احد ؛ در حالى كه همگان مجروح و خسته بودند و از شدّت درد و خونريزى ، حتّى قادر به اداى نماز به صورت ايستاده نبودند .
از اين مكان تصويرى تهيّه كردم تا ياد چنين سجدگاهى را فراموش نكنيم و بىآنكه بر موقعيّتهاى جغرافيايى تأكيدى داشته باشيم ، موقعيّت تاريخى و قلبى آن را در صفحهء روح و انديشهء مسلمانان ثبت نماييم .
پيكرهء 23 - 2
هامش
( 1 ) . قرطبى ، « الجامع » ، ج 17 ، ص 296 . طبرسى ، « مجمعالبيان » ، جزء 28 ، ص 16 - 13
( 2 ) . « مسجد كوچكى هست كه در جانب راست كسانى كه به سوى مهراس مىروند ، قرار دارد و مطرى با قاطعيت گفته است كه پيامبر صلى الله عليه و آله در روز احد و پس از پايان نبرد ، نماز ظهر و عصر را در آن به جا آورد » . « آثار المدينة المنوّره » ، ص 199 ، چاپ سوم ، 1973 م