واقدى تصريح مىكند : « محمّد در اين منزلگاه فرود آمد و لشكرگاه ساخت و سپاه را سان ديد . » « 1 » متن عربى : « فضرب عسكره هناك و عرض المقاتلة » .
واقدى معلوم نمىسازد كه اين گفته را از چه كسى شنيده است ؛ تنها در سطرهاى بعدى بهگفتهء سعد بن ابىوقّاص رو آورده است ؛ بدين نحو كه « ابوبكر بن اسماعيل » از پدرش از « عامر بن سعد » از پدرش نقل مىكند :
« رأيتُ أخي عُمَير بن أبي وقّاص قبل أن يَعْرَضنا رسولاللَّه - صلّىاللَّه عليه [ وآله ] وسلّم - . . . » . « 2 » اين حديث را ابوعمر و ابونعيم و ابوموسى استخراج كردهاند . « 3 » اگر جملهء « قبل أن يعرضنا » را اين گونه معنا كنيم : « قبل از اينكه پيامبر ما را سان ببيند » معلوم مىشود كه آن حضرت در بيوت سقيا به شيوهء سرداران خواسته است از برابر نيروها گذر كند ؛ در حالى كه « قبل أن يعرضنا » مفهوم « سان نظامى » را در بر ندارد و تنها ديدار آن حضرت را با يارانش نشان مىدهد . به نظر مىرسد چون اين اصطلاح را فردى به كار برده كه خود يكى از جنگجويان عرب بوده و بهعنوان فرماندهء لشكركشىهاى عرب در فتوحات ، نقشى به سزا داشته است ، مفهوم و بارى نظامى پيدا كرده است و اين برداشت با واقعيّت مطابقت ندارد ؛ زيرا اگر سان به اصطلاحِ معمول و مرسوم اعراب كه در جنگهاى نخستين از آن معنى نظامى افاده مىشده ، مدّ نظر باشد ، بايد مطمئن شد كه پيامبر و يارانش مىدانستند كه براى مخاصمه و جنگيدن خارج شدهاند ؛ پس چرا سعد بن معاذ صريحاً در بدر به پيامبر گفته بود :
« اگر انصار مدنى مىپنداشتند كه تو با دشمن برخورد مىكنى ، حتماً در مدينه نمىماندند . » « 4 »
هامش
( 1 ) . واقدى ، « مغازى » ، ج 1 ، ص 16 فارسى و عربى ج 1 ، ص 21
( 2 ) . « پيش از آنكه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله با ما روبهرو شود ، برادرم عمير بن ابىوقاص را ديدم . . . »
( 3 ) . ابناثير ، « اسد الغابه » ، ج 4
( 4 ) . واقدى ، مغازى ، ج 1 ، ص 37