« درِ غربى مسجد قبا ، كه مسدود گشت ، كنار خانهء سعد بن خيثمه بوده است . »
مكان مذكور پيش از توسعه و مرمّت مسجد قبا توسّط سعودىها موجود بوده و سمهودى در سدهء دهم هجرى از آن به نام « مسجد على بن ابىطالب » ياد كرده است .
نايبالصّدر شيرازى در 1305 ه . ق . اين مكان را ديده و از سر درش ياد كرده كه بر آن جملهء : « هذا مقام عليّ كرّم اللَّه وجهه » را كتيبه كردهاند . « 1 » بعدها در جريان مرمّت مسجد و احداث ميدان قبا ، اين مكان خراب و آثار آن محو گرديد . يادآورى مىشود : اين مكان غير از مسجد دار سعد بن خيثمه است كه طبق تحقيقات مطرى و سمهودى و ديگر مورّخان مدنى ، در جنوب مسجد قبا بوده است .
به عبارت ديگر ، خانهء كلثوم بن هدم به صورت مربدى بزرگ در جهت جنوبى يا قِبلى مسجد قبا بوده و ملاصق محلّ خانه و مسجد سعد ، كه رحبهء امروزى آن را مىتوان محلّ بناى جديدالتّأسيس « مدرسهء سعودى » در جنوب مسجد قبا دانست و خانهء كلثوم بن هدم در قسمت جنوبى رحبهء مذكور واقع شده بود .
با توجّه به اينكه مربدهاى قديمى از زمينى بزرگ ، مشتمل بر باغ و چاه و جايگاه حيوانات و . . . تشكيل مىشد و با توجه به اينكه مسلّماً دو خانهء سعد و كلثوم در مجاورت يكديگر بودند و در جنوب تا جنوب غربى مسجد قبا امتداد داشتند ، تعيين شكل هندسى آنها بسيار مشكل است .
اكنون در جنوب مسجد قبا ، به فاصلهء كمتر از پنجاه متر ، آثارى از دو بناى قديمى مشاهده مىشود . وضعيت بقاياى بهجا مانده ، با توصيفات مورّخان و سيّاحان مطابقت دارد ؛ ولى با آنچه عبدالقدّوس انصارى در آثار المدينة المنوره و عيّاشى در المدينة بين الماضى و الحاضر آوردهاند ، تطبيق نمىكند . شايد علّت اساسى اين اشتباهها ، همانند بناى قديمى مسجدى است كه با گنبدى بزرگ در جنوب مسجد قباست كه به هر حال خواستهاند طورى مستندات را جمعبندى كنند كه مغايرتى با آثار مذكور نداشته باشد .
اين دو بناى قديمى مجاور يكديگر و هر يك داراى گنبدى رفيع مىباشد و با توجّه
هامش
( 1 ) . تحفة الحرمين ، ص 251 ، چاپ سنگى ، بمبئى ، 1306 ق .