« فإنّه - صلّىاللَّه عليه [ وآله ] وسلّم - نزل بقباء على كلثوم بن الهدم ثمّ مات كلثوم فنزل على سعد بن خيثمة الأنصارى و دار سعد بن خيثمة إلى جانب مسجد قباء » . « 1 » به عبارت ديگر خانهء كلثوم بن هدم محل استراحت و طعام و عبادت پيامبر صلى الله عليه و آله ، يا به اصطلاح در پارسى متداول ، « اندرونى » و خانهء سعدبن خيثمه ، مُضيف يا محل پذيرايى ، ملاقات و يا « بيرونى » بوده است .
آنچه مسلّم است ، دو خانهء كلثوم و سعد ، به عنوان منزلگاه پيامبر در طول تاريخ قبا مورد توجّه مسلمانان و پژوهندگان مدينهشناس بوده است .
سمهودى از خانهء سعد بن خيثمه با عنوان « مسجد » ياد كرده ، مىنويسد : « 2 » « از جمله مساجد مدينه ، مسجد دار سعد بن خيثمه در قبا است . »
اين نظريّه موجب شده است برخى پژوهندگان چنين پندارند كه مسجد دار سعد ، همان خانهء سعد است ؛ در حالى كه از گفتههاى مطرى و ابنزباله مستفاد مىشود كه خانهء سعد در جنوب مسجد قبا تا ركن جنوب غربى بناى فعلى مسجد امتداد داشته و بين محل مسجد و محل خانه ، بركه ( چاه اريس ) واقع شده بود . به عبارت ديگر ، زمين خانهء سعدبن خيثمه به صورت مربدى بوده كه در سمت شمال غربى آن ، بناى خانهء سعد و در سمت جنوبى آن ، نمازخانهء سعد بن خيثمه جاى داشته است .
از سويى ديگر و با توجّه به روايت عبدالملك بن ابىليلى از پدرش كه گفت :
« پيامبر بزرگوار در مسجد قبا ، در كنار ستون سومى كه در شبستان مسجد - از طرف در خانهء سعد بن خيثمه - جاى دارد ، نماز خوانده است » معلوم مىشود كه خانهء سعد در مجاورت ركن جنوبى ديوار غربى مسجد قرار داشته است ؛ به تعبير سمهودى :
هامش
( 1 ) . « رسول اللَّه در قبا ، در منزل كلثوم بن هدم اقامت نمودند و آنگاه كه كلثوم بن هدم مرد ، در منزل سعدبن خيثمهء انصارى اقامت نمودند منزل سعد بن خيثمه در جوار مسجد قبا است . »
( 2 ) . وفاء الوفا بأخبار دارالمصطفى ، ج 3 - 4 ، ص 875