به وصف رفعت پاشا در « مرآتالحرمين » و تحقيقات عينى و محلّى حقير در دهكدهء قبا ، معلوم مىشود كه معمارى بنا از هنرهاى عثمانى است . مقصورهء گنبد بزرگ به نام « مقامالعمره » يا محلّ خانهء كلثوم بن هدم است . در شمال گنبد مذكور - بين گنبد بزرگ و مسجد قبا - بناى ديگرى وجود دارد كه گنبدى كوچكتر بر فراز آن است و آنجا خانهء سعد بن خيثمه يا در لسان اهل قبا « بيت فاطمه » است . « 1 » اين دو بنا ، كه اكنون ( 1396 / 1398 ه . ق . / 1357 ش . ) كاملًا مخروبه و تنها گنبدهايش افراشته است ، به خوبى نشان مىدهد كه آن مجتمع ، اگر چه ساحتش قابل تفكيك به مسجد ، خانهء سعد و خانهء كلثوم نيست ؛ ولى در اينكه يادآور محل سكونت محمد رسول اللَّه صلى الله عليه و آله است ، شك و شبههاى بين پژوهندگان و نيز اهل قبا وجود ندارد .
به عقيدهء مؤلّف حقير ، مجموعهء بناى دو قبّهاى ، محلّ خانهء كلثوم مىباشد ؛ كه قدما به قِبلى بودن موقعيّت آن تصريح كردهاند و در قسمتى از سمت غربى محلّ مدرسهء فعلى - در جنوب مسجد - بين بناى قديمى مسجد تا ركن جنوب غربى مسجد ، محل خانهء سعد بن خيثمه بوده است .
اين نتيجهگيرى با توصيفات محمدبن ابى بكر تلمسانى در حوالى سال 348 ق . « 2 » مطابق است كه خانهء سعد را مجاور ركن غربى و جلو مسجد قبا دانسته است .
خوشبختانه رفعت پاشا از بناى قديمى دو گنبدان ، تصويرى تهيّه كرده كه نشانگر موقعيّت آن در سالهاى 1318 / 1325 ه . ق . است . مىتوان اين تصوير را با تصاويرى كه مؤلّف حقير از وضعيّت فعلى بناى مدرسهء ابتدايى در ارتباط با ديوار جنوبى و غربى مسجد قبا و گنبد قديمى تهيّه كرده است ، مطابقت داد و مجموعاً با توصيف ارائهشده از اين مكان ، بررسى كرد . نك : پيكرههاى 1 - 1 ؛ 2 - 1 ؛ 3 - 1
هامش
( 1 ) . نايبالصّدر شيرازى ، تحفة الحرمين ، ص 251 ، به سال 1305 ه . ق .
( 2 ) . نك : رسالهء « وصف مكّه و المدينة و بيتالمقدس » ، مجلةالعرب ، ج 5 / 6 ، ذوالقعده / ذوالحجّه 1393 ق . - تصحيح : حمد الجاسر ، رياض ، داراليمامه .