است . بالجمله از پوتى تا تفليس تمام صحراها سبز و خرم است ، با زراعت است ، يا اشجار جنگلى و در اين فصل شكوفههاى الوان ديده شد و دو طرف راه ، غالباً آبادى است .
الحق اين راه خيلى باصفا است و در راهآهن ، علاوه بر لوازمى كه مخصوص راهآهن است و سابقاً ذكر شده است علم سبز و علم قرمز و علم قلمز و سياه به مستحفظين راه دادهاند ؛ اگر علم سبز را بلند كرد ، علامت آن است كه راه بىعيب است و اگر علم قرمز را بلند نمايد ، علامت آن است كه راه احتياط دارد ، به آرامى بايد رفت و اگر علم قرمز و سياه را بلند نمايد ، علامت آن است كه راه خراب است و نبايد رفت . و شبها فانوسهايى كه شيشههاى آنها به همان رنگ و علامت است دارند . سيم تلگراف نيز يميناً و يساراً تا تفليس امتداد دارد . از كوه سورام كه مىگذرند هواى آن حدود گرمسير است . كوه مِكرل كه در شمال و مشرق پوتى است ، اغلب اوقات حتى در تابستان برف دارد . قفقازيه در ماوراء آن واقع است .
چهارشنبه سيزدهم هوا ابر بود و طراوتى داشت . در وقت نهار به استاسيون مينئيلو رسيديم . گويند آنجا را مينىئيل برادر امپراطور ساخته است . استاسيون منقّح خوبى است . اتباع در آنجا نهار صرف كردند . هر چه به تفليس نزديك مىشديم ، رودخانه كُرگاهى در يسار راه نمودار مىشد و گاهى در يمين راه هويدا مىگرديد .
رودخانه كُر
قدما اين رودخانه را رودخانهء كيخسروى ناميدند و در وجه تسميهاش مىگفتند كه كيخسرو در طفوليت به اين رودخانه افتاده غرق نشده است و چون يونانيان كيخسرو را سروس مىگفتند ، اين رودخانه را هم رود سروسْ مىناميدند . گويند اين رودخانه فاصلهء ميان آذربايجان و ارّان است و بعضى گويند ، ابتداى نهر آن از خاك ارمنيّه است ، از دامنهء كوه بلندى جارى است كه در طرف شمال كوه طاوْر واقع است ؛ و برخى به اين عبارت گويند : ابتداى اين نهر درهء كوه بابالابواب است ، يا كوههاى قفقاز و جريان آن از جنوب به شمال و به درياى خزر مىريزد ، چنان كه صاحب تقويمالبُلدان مىنويسد : نَهر الكر الذّى بارّان اوَّلهُ جبلالابواب . در هر حال رودخانهاى است بىمنفعت در