اين مخالف ذوق ارباب علوم رسميّه است زيرا كه آن مطابق افكار قياسيّه آنها نيست لكن ارباب حكمت متعاليه و نظركنندهگان بعينى كه مكحله بنور توحيد وحدت گرديده آنان دانا و عارف گرديدهاند كه علّت شيئى همان طورى كه مقوم وجود آن شيئى است مقوم وحدت حقيقيّة او هم همان است و اينكه ما هو و لم هو در هر وجود صورى يكى است و نزد آنها مجعول نحوه وجود معلول است بجعل بسيط نه جعل مركّب و آن عين هويّة خارجيّة او است كه آن وجهى از وجوه علّت وى است و علّت جاعليّه تمام حقيقة معلول و صورت عقليّه او است .
و هر موجودى از موجودات كائنه در اين عالم براى او طورى ثابت است و از آن تعدّى نمينمايد مگر هويّة انسانيّة كه لايق ارتقاء و عروج از اسفل الاسافل است الى الاعلى الاعالى لكن اين مخصوص ببعض افرادى است كه در مراتب قوس صعوديه مسافرت نمايد و غير او را چنين سعه وجودى نيست مگر مقدار قليلى .
و بعضى از افراد بشر مثل باقى حيواناتند
( بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا )
و سرّ او چنين است كه معاد هر صنف از بشر بسوى مبدء وى است اگر عائق و مانع خارجى جلوگير وى نباشد .
و كمند افراد بشرى كه حق تعالى خودش بتنهايى علّت وجودش و متكفّل و مباشر امر خلقت وى و تكوّن او به دو دست قدرت ايزدى انجام گرفته باشد و چنين كسى به دو وجودش از او و معاد وى نيز بسوى مبدءاش خواهد بود ( هو المبدء و المعاد ) .
و بعض افراد ديگر مبدء وجود قريب وى يكى از مبادى نازلهاى مىباشد كه در مرتبه اخير مراتب واقع گرديده بلكه بسا از افرادى هستند كه شياطين در وجود آنان مدخليّت نمودهاند و اينها افرادى ميباشند كه از عمّار شرّ و وسواس و فسادند و چنين انسانى كه ممسوس بنار شيطان گرديده بازگشت او باصلش و منشأش ميگردد پس بآتشى كه اصل وجود وى است گداخته ميگردد مثل اشرار .
چه قدر فرق است بين كسى كه حق تعالى بنفسه مباشر وى گرديده و تسويه و تعادل وجودش بدست قدرت او انجام گرفته و پس از تمام وجودش بنفسه بقوله تعالى
( نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي )