( اقسام سه گانه علم ) مأخوذ از جواهر التفسير
براى انسان در باطن غير از حسّ مشترك و قوّه خيال كه راجع بمحسوساتند سه قوّه ديگرى است كه امتياز او از حيوانات به همين سه قسم از فضيلت خواهد بود .
اوّل - متخيّله و علوم راجع بمتخيّله مثل شعر ، موسيقى ، نقّاشى ، صورت سازى و امثال آن است كه منشأ اينها قوّه خيال است .
دوّم - قوّه ( ذاكره ) و علوم آن تاريخ ، علوم طبيعى و رياضى از علوم سماوى و حساب و هندسه كه تماما راجع بقوّه ذاكره است .
سوّم - قوّه ( مفكّره ) و آن علم بنظام طبيعت و معرفة اللَّه و شناختن نفس و اين قسم از علوم را فلسفه نامند .
و از اقسام فلسفه ادراك ارتباط موجودات به يكديگر و فهم اين ارتباط و نسبت آن بحقايق عقليّه آنهايى كه غائب از حسّند و شناختن نفس و قواى نفسانى و علم منطق و علم اخلاق و سياست و تمام اينها داخل در علم فلسفه بشمار ميآيد .
آيا اين قوى و مشاعر بيان قوله تعالى نيست كه در آيه بالا فرموده
( أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً )
كه انسان به اين قوى و مشاعر تمام اقسام موجودات ارضى و سمائى را مسخّر نمود ، كه هيچ موجودى از حيطه اين قوى خارج نيستند و نعم ظاهره آن علومى است كه راجع بجسم ما است و نعم باطنه آن علومى است كه راجع بعقل ما است .
بيان تنطاوى ملخّصا بپايان رسيد
وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدىً وَ لا كِتابٍ مُنِيرٍ
آيه در مقام مذمّت كسانى است كه بدون اينكه علم و دانشى از علوم الهى يا علوم طبيعى و غير آن داشته و بدون رهنما و پيشوايى كه از وى طريق جدل را آموخته باشند و بدون آنكه تابع يكى از كتابهاى آسمانى شده باشند از روى كبر و عناد در ذات حق تعالى يا صفات و افعال او بحث ميكنند و خواهند اظهار فضل و دانش نمايند و به گمان فاسد خود از اين راه خود را در بى دينى قانع گردانند .