( وَ أَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى )
هر گاه صدر و ذيل آيات را با هم جمع نمائيم توان از آن مطالبى استخراج نمود .
1 - مبدء فاعلى و خالق عالم فقط ذات متعال الهى است و وجود بشر بلكه هر نر و مادهاى از حيوانات و نباتات و جمادات حتى مواد اوليه كه در محل خود ثابت گرديده از دو چيز كه بمنزله نر و ماده در حيوانات است تشكيل گرديده و تماما از خزينه احسان او سر چشمه گرفته و وحدت حقيقيه و بساطت و فرديت منحصر بذات بى زوال خداوندى او است .
2 - منتهى و غايت و مرجع و بازگشت تمام امور بسوى پروردگار عالم است زيرا همانطورى كه او مبدء المبادى است غايت الغايات است
( وَ أَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى )
و كمال و فضيلتى نيست مگر آنكه او سبحانه مبدء پيدايش آن و منتهاى آن است و هر جا حسن و كمال و جمال و فضيلتى يافت گردد ترشحى است كه از سر چشمه احسان غير متناهى او بروز گرديده و بممكنات افاضه شده و چنانچه گفته شد و در محل خود مبرهن گرديده علت فاعلى همان علت غايى است يعنى علت غايى همان چيزى است كه باعث عليّت علت فاعلى گرديده علت موجودات فيض منبسط حقانى است و بازگشت هر موجودى نيز بسوى او خواهد گرديد .
3 - نظر به اينكه منتهاى سعادت و فضيلت براى انسان وقتى ميسر ميگردد كه از ماديات و طبيعيات سفر كند و از كثرات موجودات قطع نظر نمايد و روى دل خود را بجانب وحدت و حقيقت آرد تا آنكه قلبش گنجينه اسرار الهى و دلش مملو از معرفت و محبت يزدانى گردد اين است كه ربّ را در آيه منتهى ناميده و چون در سنت الهى مقرر گرديده كه احدى بكمال نميرسد مگر در اثر سعى و كوشش و همين است سنت الهى كه در كلام مجيدش فرموده :
( وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا )
« 1 » و نيز در آيه بالا
( لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى )
بازگشت به همين معنى مينمايد و آنجا كه نوع بشر را متذكر ميگرداند .
هامش
( 1 ) - سوره فاطر آيه 42