قوله تعالى
( هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ )
آيه اخير
( وَ أَنَّ إِلى رَبِّكَ )
نتيجه دو آيه بالا است كه انسان بفضيلت و سعادتى نخواهد رسيد مگر از پرتو كوشش و سعى در عمل قوله تعالى خطاب بنوع انسان نموده .
( يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ )
كه تو بايد بسيار كوشش نمايى تا بغايت و فائده وجود خود كه قرب جوار پروردگار تو است فائز گردى .
وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَ أَبْكى - وَ أَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَ أَحْيا
مرجع تمام ضمائر در اين آيات ( ربك ) در آيه بالا است كه اى محمد صلّى اللَّه عليه و إله و سلّم پروردگار تو كه مردم را بسوى او ارشاد مىنمايى ربّ و مربى تمام امور است موجودات علوى و سفلى و صفات و آثار كائنات آنچه ظاهر و هويدا است و آنچه پنهان از انظار است بالتمام تحت اراده و مشيت او انجام گرفته حتى خنديدن كه ناشى از فرح نفسانى است و گريستن كه از حزن و غم و اندوه پديد ميگردد و نيز مرگ و حيات كه دو امر وجودى و مقابل و نقيض يكديگرند تحت مشيت و امر تكوينى مربى عالم واقع است .
وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَ الْأُنْثى مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى وَ أَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى
مرجع ضمير ( انه ) مثل آيات بالا ( ربك ) است اشاره به اينكه مبدء فاعلى و خالق موجودات خدا است كه هر موجودى را از نيستى بهستى آورده و وى را نشو و ارتقاء ميدهد تا به حركت استكمالى وى را بغايت و فائده وجودش و آن مقصودى كه از خلقت او داشته برساند .
و چنانچه نزد اهلش معلوم است غايت و فايده موجودات طبيعى وجود بشر است و غايت و فايده وجود بشر و منتهى استكمالش در نشئه ديگرى بروز مينمايد كه اگر آن نشئه آخرت نبود وجود انسان بلكه آنچه براى وجود و استكمال وى آفريده شده لغو و بىثمر ميماند .
از جمع بين اين آيات از قوله تعالى
( وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى )
تا آنجا