و نيز از عبد العزيز مكى است كه گفته مقصود از طور نبى خاتم است كه دين او در زمين مثل كوه تا قيامت ثابت و برقرار خواهد بود و سوگند ( بكتاب مسطور ) قرآن است كه در لوح محفوظ در ورقها منشور گرديده و ( بيت المعمور ) دار كرامت است و سقف مرفوع سر مبارك رسول اكرم صلّى اللَّه عليه و إله و سلّم است و گفته ( و اللَّه ) آن سقفى است بلند و در دنيا و آخرت مشهود است
( وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ )
قلب محمّد است كه از محبت خدا مملو بوده .
خلاصه خداوند سوگند ياد نموده بنفس محمد صلّى اللَّه عليه و إله و سلّم عموما و برأسه خصوصا و بقلبه ضياء و نورا و بكتاب او حجة پس حبيب بحبيب قسم ياد نمود .
( تفسير روح البيان )
إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ لَواقِعٌ ما لَهُ مِنْ دافِعٍ
اين جمله جواب قسم است خداوند به پنج اصلى كه اصول عالم و قوام عالم به او است سوگند ياد مينمايد ، بطور و كتاب مسطور ، و بيت معمور ، و سقف مرفوع ، و بحر مسجور ، كه بحقيقت و درستى عذاب پروردگار تو واقع و محقق است .
و چون بايستى قسم و آنچه بر اثبات آن قسم ياد ميكنند با هم مناسبت داشته باشند كه قسم شاهد و گواه آن شيئى باشد پس به اين لحاظ ممكن است آيات را باطلاق خود باقى گذاريم و اينطور توضيح نمائيم .
كه الف و لام ( الطور ) جنس باشد نه عهد يعنى قسم به تمام كوهها كه ستون زمين است و زمين آرام گاه و محل نشو و ارتقاء بشر است
( وَ كِتابٍ مَسْطُورٍ )
امّ الكتاب يا لوح محفوظ باشد كه مبدء آفرينش تمام امورى كه در عالم خلقت بتدريج واقع ميگردد در ابتداء آفرينش بقلم قدرت در آنجا ثبت نموده
( جفّ القلم بما هو كائن الى يوم القيامة )
و
( الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ )
عالم طبيعت و اوضاع ارضى از جمادات و نباتات و حيوانات باشد كه همه آنها براى نفع انسان تحقق و تعمير گرديده و براى پيدايش او مسخر امر تكوينى شدهاند و
( السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ )
اوضاع سماوى از كرات و