تو را براى علوم و حكمت بازگردانيديم و شرح صدر به تو بخشوديم و اشاره به همان باشد كه در سوره الم نشرح در مقام امتنان بنبى خود فرموده
( أَ لَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ )
تا آنكه عقل و روحانيت تو بر قواى طبيعى تو غالب گردد و بر قواى نفسانى خودت كه منشأ و سبب گناه است مسلط گردى و در هيچ وقت از عمر خود گناهى از تو صادر نگردد .
و بنا بر اين معنى سبب كه غلبه قواى نفسانى است بجاى مسبب كه گناه باشد گذارده شده يعنى آنچه سبب گناه ميشد از تو دفع كرديم و تو بر قواى طبيعى خود مظفر و منصور گرديدى .
و اين معنى را بجهاتى از خود آيه ميتوان استخراج نمود يكى از ( ما تأخر ) كه اگر مقصود از آمرزش وقوع گناه باشد براى گناهى كه هنوز واقع نگرديده معنى صحيحى پيدا نخواهد نمود زيرا كه براى گناه نكرده بهر معنايى كه گفته شود آمرزش معنى ندارد و ديگر آخر آيه
( وَ يَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقِيماً )
كه پيمبر اكرم صلّى اللَّه عليه و إله و سلّم در كج روى نبود تا آنكه بگويد فتح مكه را به تو دادم تا آنكه خدا تو را بطريق مستقيم هدايت نمايد و همچنين آيه بعد
( وَ يَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْراً عَزِيزاً )
كه مؤيد همين توجيه است بلكه از لام ( ليغفر ) كه از آن تعليل استفاده مىشود اگر چنين باشد كه به تو فتح داديم براى آنكه گناهان گذشته و آينده تو بخشوده شود بىمناسبت خواهد گرديد ، چگونه فتح مكه سبب بخشش گناه مىشود گناه بايست بتوبه بخشيده شود نه بفتح و فيروزى .
و اينكه در شأن نزول آيه گويند در حديبيه فرود آمده گوئيم چنانچه در محل خود مبرهن گرديده مورد مخصص نمىشود فتح بمعنى لغوى كه مطلق گشايش است و در قرآن مجيد در هر دو معنى استعمال شده اطلاق آن شامل مىگردد هم فتح مكّه و هم فتح معنوى را يعنى گشايش قلب و سينه مبارك رسول اكرم صلّى اللَّه عليه و إله و سلّم را و از فتوحات مكيه چنين نقل ميكنند كه گفته حقيقتا استغفار انبياء از