در مقام تعرض و سرزنش كسانى است كه بتها را عبادت ميكنند كه اينان در گمراهى و ضلالت بمنتهى درجه پستى رسيدهاند زيرا كه در نفهمى بدرجهاى ميباشند كه ميخوانند از غير خدا چيزهايى را كه اگر فرضا تا روز قيامت آنان را بخوانند و از آنها طلب حاجت كنند و هر قدر هم در مقابل بتان تذلّل و استغاثه نمايند جوابى نمىشنوند و آنهايى را كه ميخوانند از طلب نمودن آنها غافلند يعنى نمىفهمند و چون ( من ) موصوله در ( ممّن ) را براى ذوى العقول مىآورند و بتها صاحب عقل نيستند شايد مقصود از
( مِنْ دُونِ اللَّهِ )
اعمّ باشد و شامل گردد آنچه را كه به غير خدا پرستش مىشود از ملائكه يا جنّ يا پيمبر و غير آنها و آيه اشاره به اين باشد كه معبود حقيقى و آنكه مستحق عبادت و ( قاضى الحاجات ) است فقط خدا است و بس .
وَ إِذا حُشِرَ النَّاسُ كانُوا لَهُمْ أَعْداءً وَ كانُوا بِعِبادَتِهِمْ كافِرِينَ
و همان چيزهايى را كه معبود خود قرار دادهاند و گمان مىكردند كه آنان فرياد رس آنهايند در روز حشر كه همه با هم جمع مىشوند دشمنان آنهايند .
چنانچه از آيات مثل قوله تعالى
( وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ )
« 1 » و نيز در باره زمين كه فرموده
( يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ
« 2 »
أَخْبارَها
از اين آيات و غير آن چنين استفاده مىشود كه تمام موجودات حتّى جمادات در روز حشر صاحب حيات ميگردند اين است كه در مقام سرزنش بكفّار و تنبّه آنها برآمده كه اين هايى را كه دوست داريد و پرستش مينمائيد كه شفيع شما گردند خواه ذوى العقول باشند
هامش
( 1 ) - سوره عنكبوت آيه 64 تمام آيه (ما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَالخ ) يعنى نيست اين حيات دنيا مگر هزلى و بازيچهاى و محققا خانه آخرت عالم حيات است اگر ميدانستيد .
( 2 ) - سوره زلزال آيه چهارم يعنى روز قيامت زمين خبرهاى خود را حديث مىكند و مىگويد .