مقام اول مقام مقربين است كه بالاترين مقام و مرتبه سائرين بسوى حق تعالى بشمار ميرود و مقربين وصف كسانى است كه بموجودات نظر ميكنند از حيث ذات و صفات و ماهيات و حقيقت موجوداترا به نظر تدبّر مينگرند و نميبينند موجودى سوى اللَّه زيرا كه در نظر شهود آنها موجود حقيقى او است و بس و آنچه غير او است اعدامند و فانى صرف و لا شيئى محض زيرا كه ممكنند و ممكن فى حد ذاته شيئيت وجودى ندارد و لفظ ( هو ) اگر چه اشاره بهويت مطلقه و وجود مطلق است بدون قيدى و خصوصيتى كه آن را امتياز دهد لكن چون نزد مقربين مشار اليه مشخّص و معين است زيرا كه تعدد و تكثرى در نظر شهود آنها نيست تا آنكه محتاج بمميز باشند احتياج بمميّز وقتى است كه دو موجود يا زيادتر در نظر باشد لكن آنها يك هويّت و يك حقيقت را مشاهده مينمايند كه متعين و متحقق نزد آنها است اين است كه در مقام اظهار معرفت و حصول عرفان لفظ هو براى آنان كافى است بدون ضميمه وصفى يا صفتى كه او را از غير تميز دهد .
مقام دوم مقام اصحاب يمين است و مقام اينها پستتر و نازلتر از مقام مقربين است زيرا كه اصحاب يمين حق را موجودى دانند و خلق را نيز موجوداتى و در نظر آنها كثرت محقق است اين است كه لفظ هو براى اشاره نمودن به حق تعالى كافى نيست بايستى مميزى در نظر گيرد كه حق را تميز دهد از خلق پس اينها لا بد بايد مقارن نمايند لفظ اللَّه را بلفظ هو و به آنها گفته شود او موجودى است كه تمام موجودات محتاج باويند و او محتاج به كسى نيست .
مقام سوم مقام اصحاب شمال است كه خسيسترين و پستترين مقامات است و آنها جايز ميدانند كه واجب الوجود و إله عالم زيادتر از يكى باشد اين است كه لفظ احد را مقارن نموده با اللَّه و به اينها گفته مىشود ( هو اللَّه احد ) يعنى ( واجب الوجود ) يكى است . ( پايان )
تفسير مخزن العرفان در علوم قرآن ( فارسى ) — صفحة 349
مساهمون: سيده نصرتبيگم امين ( بانوى اصفهان )
ص٣٤٩