و چنانچه گفته شد وحدت حق تعالى وحدتى است كه از حاق ذات ذو الجلالش انتزاع ميگردد نه آنكه اول تصور دوئيّت بشود و پس از آن از ذات مقدّسش نفى گردد و گفته شود يكى است و دو نيست .
لكن احد چون مبدء اعداد نيست در اثبات وحدانيّت محتاج بتصور دومى و نفى آن نيستيم .
خلاصه احد صفت وجودى ثبوتى است كه از ذات مطلق انتزاع گردد نه صفت سلبى كه باعتبار عدم مثل و مانند و شريك و نظير انتزاع شود پس از اينجا توان فهميد به مجرد اينكه بگويى خدا يكى است يعنى شريك و نظير ندارد توحيد تو كامل نميگردد مگر آنكه او را بوحدت حقّه حقيقيّة بشناسى و اين نحو شناسايى طريقش و جدان است نه برهان زيرا برهان فقط براى اثبات وجود و وحدت او به كار آيد نه براى شناسايى او دانستن غير از شناختن است .
اگر خواهى توحيد تو كامل گردد و از طريق و جدان كه از آن تعبير ( به عين اليقين ) ميكنند خداى خود را بشناسى و به آن وحدتى كه لايق مقام قدس او است او را ستايش نمايى نخستين بايستى مراتب و اقسام وحدات را در نظر گيرى و در آن دقّت نمايى و بطريق برهان بفهمى كدام يك از اقسام وحدت را توان نسبت بذات مقدس داد .
در جنگ جمل عربى از حضرت أمير المؤمنين على عليه السّلام از وحدت سؤال نمود حضرتش در پاسخ وحدت را چهار قسم معرفى مينمايد وحدت جنسى وحدت نوعى وحدت عددى وحدت حقّه حقيقى و از بين وحدات وحدت حقّه حقيقيه را اختصاص بوجود حقّانى ميدهد .
در غريب القرآن در معنى وحدت و واحد بيانى دارد كه براى وضوح مختصرى از آن را در اينجا ترجمه مينمايم :
وحدت بمعنى منفرد بودن است و واحد آن چيزى است كه براى آن البتّه
تفسير مخزن العرفان در علوم قرآن ( فارسى ) — صفحة 346
مساهمون: سيده نصرتبيگم امين ( بانوى اصفهان )
ص٣٤٦