باعتبار ديگر ممكن است گفته شود اين سه كلمه هو اللَّه احد راجع بسه مرتبه از مراتب و سه درجه از درجات اهل ايمان است حائز مرتبه اول مؤمن كاملى است كه از تمام مقامات و درجات گذشته و هدف و نصب العين وى هويت بسيطه گرديده و آن ذات ( بسيطة الحقيقه ) را بلفظ هو ميخواند كه البتّه چنين كسى حائز مقام قرب گرديده و عارف حقيقى است كه ايمان وى بمرتبه عين اليقين يا حق اليقين رسيده كه ديگر كثرت افعال و آثار و صفات در نظر شهود آنان باقى نمانده .
و مرتبه تالى آن مؤمنين است كه از حجاب آثار و صفات جلال بيرون نيامده و كثرت موجودات در نظر او خود آرايى ميكنند و خدا را از پشت حجاب آثار و صفات مينگرد يعنى آثار خلقيه حجاب او ميشوند و اينان دو دستهاند يكى علمايند كه خدا را باسم ( اللَّه ميخوانند كه جامع جميع اسماء الحسنى است و ديگر عوام مؤمنين ميباشند كه سعه قلب آنان بدرجهاى نيست كه بتوانند خدا را به تمام اسماء و فات بخوانند و مجموعه صفات را با هم جمع كنند و خدا را به آن توصيف نمايند و خدا را فقط بواجب الوجودى و يگانگى از خلق امتياز ميدهند .
و اينكه امام فخر رازى احد را مقام اصحاب شمال گرفته درست به نظر نمى آيد زيرا كه در اين سوره احد را در رديف اللَّه و تالى آن بشمار آورده و همينطورى كه مقام علماى مؤمنين تلو مقام عارفين محسوب ميگردد مقام عوام مؤمنين نيز تلو و يك درجهاى پائينتر از علماء آنها به حساب ميآيد و چگونه توان موحدين مؤمنين را از اصحاب شمال به حساب آورد در صورتى كه اگر بگوئيم هو و اللَّه مقام و درجه دو صنف از مؤمنين است كه در دو مرتبه از ايمان ميباشند بايستى احد را نيز مقام و درجه نازلتر يعنى درجه سوم از درجات مؤمنين بشمار آريم و اين ترتيب در صورتيست كه اين سه كلمه هو ، اللَّه ، احد ، را سه مرتبه از ايمان بشمار آريم بلكه باعتبار ديگر توان گفت مقام وحدت از بالاترين و مهمترين مقامات بشمار ميرود كه دست هر بى سر و پايى از دامن كبريايى آن كوتاهست زيرا كسى كه
تفسير مخزن العرفان در علوم قرآن ( فارسى ) — صفحة 350
مساهمون: سيده نصرتبيگم امين ( بانوى اصفهان )
ص٣٥٠