قوله تعالى
وَ ضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ
« 1 » يعنى برحبها
لَكُمْ دِينُكُمْ وَ لِيَ دِينِ
اشاره به اينكه دين شما لايق رذالت و بىخردى و نفهمى شما است دين من نيز لايق مقام بلند من است دين شما دين شيطانى و طريق نفس پرستى است دين من دين الهى دين شما و روش شما طريق بسوى جهنم است ، و دين و روش من طريق بسوى خداى رحمن است معبود هر كسى مناسب مقام وى است حقيقت و شالوده خلقت من سرشته شده از عليين است حقيقت شما سرشته شده از سجين است و به آن پرده ضخيمى كه قلب و روح شما را پوشانيده و روح و دل شما را فاسد گردانيده هرگز نتوانيد دين مرا اختيار كنيد دين شما همان هواى نفسانى شما است دين من لايق شأن من است و دين شما نيز لايق شأن شما است نه من توانم از مقام خود فرود آيم و دين و روش شما را بپذيرم و نه شما توانيد از مرتبه پشت خود كه بزنجير هوى و هوس بسته شدهايد رهايى يابيد و دين مرا اختيار كنيد پس دين من سزاوار من است و دين شما سزاوار شما
( اعتراض )
ظاهر آيه
لَكُمْ دِينُكُمْ وَ لِيَ دِينِ
چنين مينمايد كه بكفّار رخصت داده شده و براى آنان مباح گردانيده كه بر دين باطل خودشان باقى مانند با اينكه آياتى كه راجع بجهاد با كفّار رسيده منافى با اين آيات است .
پاسخ
گوئيم از اين اعتراض سه جواب داده شده اول اگر چه در ظاهر و صورت آيات دلالت بر اباحه دارد و چنين مينمايد كه براى شما جايز و مباح است كه بدين باطل خود باقى باشيد لكن در واقع آيات نهى و تهديد است و اين آيات نظير آن آيه است كه فرموده
اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ
كه در واقع در مقام تهديد است و از اين قبيل
هامش
( 1 ) تنگ شده بر آنها زمين با گشادى آن