بدانيم هر كدام باشد تحقق و وجود خارجى بنفسه ندارد لهذا شانيت آن را ندارد كه مورد سوگند واقع گردد مگر آنكه مقصود از
( وَ الْعَصْرِ )
عالم دهر باشد چنانچه بسيارى از محققين و دانشمندان را رأى چنين است و عالم دهر ظرف زمان و روح زمان و محيط بر زمان است و بمنزله حركت توسطيه است نسبت به حركت قطعيّه يعنى جامع تمامى آنات و ساعاتى است كه آن را زمان ناميم براى وضوح مطلب مقدمة گوئيم براى هر شيئى متحركى دو نحو حركت اعتبار مىشود يكى را حركت قطعيّه نامند و ديگرى را حركت توسطيه گويند اگر در حركت وضعيّه و اينيّه اجزاء و نقاطى كه متحرك على الدّوام از آن ميگذرد و هيچ ثبات و قرارى در آن ندارد آن را در نظر گرفت چون ثبات و دوامى در آن نيست و غير قارّ است به اين اعتبار براى آن حركت وجود متحقق خارجى ندارد بلكه بالقوه آن شيئى را متحرك گويند و اندازه اين حركات را زمان و آن سيّال نامند لكن اگر مجموع مسافت در بين حركات را در نظر گرفت كه آن امر مستمر متوسط بين اجزاء حركت است آن را حركت توسطيه نامند و به اين اعتبار آن شىء را متحرك گويند و حركت وجود خارجى پيدا مىكند .
پس از اين مقدمه گوئيم اگر مقصود از عصر كه مورد سوگند واقع شده اشاره به حركت اتصالى ادوارى عالم است كه منشأ اعتبار زمان است و قسمت بساعات و آنات مىشود كه از مجموع آن جهان و پى در پى در آمدن مخلوقات و عالم وجود تكون يافته كه باعتبار جامعيتش آن را دهر نامند لايق است كه مورد سوگند واقع گردد اين است كه گفتهاند دهر مجموعه آيات الهى است زيرا كه دهر مجموعه زمان است و زمان مقدار حركات غير قارّ و آن سيّال است خلاصه زمان نسبت به حركت وضعيه شبيه به حركت قطعيه است و دهر نسبت به حركت وضعيه شبيه به حركت توسطيه است كه همان طورى كه جامع حركات قطعيّه حركت توسطيه است كه محيط بر آن است همين طور از مجموع زمان دهر