كاربرد اصلى بودهاند كه عبارتند از تسهيل حملونقل كالا از يك نقطه و تبادل آن با كالاى بازرگانى در نقطهء ديگر ، تسهيل جابهجايى پيكهاى پستى ، مأموران دولتى و مالياتى كه وظيفهء جمعآورى ماليات و اطلاعات از سرزمينهاى اسلامى و تحويل آن به دستگاه خلافت بودهاند و بالاخره تسهيل عبور و مرور مسافران و سياحانى كه در جهان اسلامى آن روزها به سير و سفر مىپرداختند . بجز اين ، راهها به جابهجايى هرچه سريعتر نيروهاى نظامى و شبه نظامى براى خاموش كردن نطفههاى شورش و قيام عليه دستگاه حكومتى در نقاط مختلف سرزمينهاى اسلامى كمك مىكردند . در حقيقت نگهدارى شبكههاى ارتباطى بجز سود مالى كه به دستگاه خلافت و بازرگانان مىرساند از نظر سياسى نيز براى نيروى حاكم منافعى دربرداشت . در بسيارى از منابع و مآخذ دوران اسلامى اطلاعات نسبتا جامعى در مورد راهها ، مسافت شهرها از يكديگر ، كاروانسراها و رباطها ، ايستگاههاى پستى ، وضع ساختمانى يا امنيتى راهها را مىتوان دريافت .
استخرى ، ابن حوقل ، جيهانى ، مقدسى ، يعقوبى و بسيارى ديگر از مورخان و جغرافىنويسان دوران اسلامى در شرح سرزمينها و ممالك يا تاريخ نبردها و اتفاقات گوناگون تاريخى چند صفحهاى را هم به تشريح راهها و فاصلهء بين شهرها اختصاص دادهاند . توضيحات اين گروه از مورخان / جغرافىدانان البته بيشتر در مورد شهرهاى مهم ، چه از نظر وسعت و موقعيت ، چه از نظر جمعيتى و چه از نظر اهميت سياسى / بازرگانى است . در كنار اين متون ، گروه ديگرى از نوشتههاى تاريخى وجود دارند كه با جزييات و دقت بيشترى به تشريح راهها پرداختهاند . نويسندگان اين گروه از متون را شايد از نظر حرفهاى نتوان جزو مورخان يا جغرافىنويسان دوران اسلامى بشمار آورد ؛ زيرا در حقيقت آنان مأموران دولتى بودهاند كه در ارتباط با شغل خود ناگزير به جمعآورى اطلاعاتى راجع به راههاى مملكتى مىشدند و اين اطلاعات را در بايگانىهاى شخصى خود حفظ و بعدها آنان را تكميل مىكرده و به صورت مجموعه يا كتابى در مىآوردهاند . دو متن مهم از اين گروه نوشتهها به ابن خردادبه و قدامة بن جعفر متعلقاند . ابن خردادبه ( زاده 205 و مرده در سال 300 ق ) نژادى ايرانى داشت و
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 340
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص٣٤٠