طخارستان ، شاش / چاچ و هرات . درحالىكه نويسندگان دوران اسلامى راههاى بين مرو و سه شهر نخست را به خوبى معرفى كردهاند ، راههاى بين مرو و هرات را تقريبا مسكوت گذاشته و از رباطها و كاروانسراهاى بين اين دو شهر ياد نكردهاند .
زمان لازم براى طى يك راه و فاصلهء بين يك شهر با شهر ديگر در اصل مرتبط بود با امنيت راه ، وضعيت جوى ، وضعيت ساختمانى و فاصلهء بين كاروانسراها و ايستگاههاى پستى راه . در آسياى مركزى و خراسان بزرگ در حقيقت چهارگونه وضعيت آب و هوايى و طبيعى وجود دارد كه عبارتند از صحرا ، بيابان ، واحهها و كوهستان 149 كه تأثيرى مهم در سرعت طى طريق مسافران و فاصلهء زمانى بين يك نقطه با نقطهء ديگر دارند . در بيابانها خطر بىآبى و تشنگى ، خطر گرمازدگى و خطر راهزنان وجود داشته كه اين مجموعه عوامل باعث مىشد حركت در بيابانها سريع باشد و كاروانيان سعى بر آن داشتند هرچه زودتر خود را به جاى امنى مانند نزديكترين رباط يا كاروانسرا برسانند و همين عامل باعث سرعت و تحرك هرچه بيشتر كاروانها مىشد . همين مشكل براى مسافران راههاى صحرايى وجود داشت ؛ به خصوص اگر به اين نكته توجه شود كه اغلب كاروانها و مسافران داراى بار و كالاهاى گرانبهايى نيز بودند . عبور از سرزمينهاى واحهاى آسانترين راهها بشمار مىرفت ؛ به خاطر آنكه هم ساكنان شهرها و روستاهاى سر راه از رفت و آمد كاروانها سود مىبردند و به اين جهت راههاى اين مناطق امن بودند ، هم اينكه در اينگونه شهرها و روستاها تبادل كالا صورت مىگرفت و كاروانيان با خريد و فروش اموال و كالاهاى خود رونقى به اوضاع اقتصادى اين مناطق مىدادند . راههاى كوهستانى از نظر امنيتى و حفاظت از حملات راهزنان خوب و مطمئن بودند اما به خاطر وجود موانع بسيارى كه در سر راه حركت كاروانها وجود داشت ، عبور از اينگونه راهها به كندى صورت مىگرفت و به اين ترتيب عبور از ميان واحههاى مسكونى اگر چه به كندى صورت مىگرفت ، بهترين انتخاب بوده و بهترين راه بشمار مىرفت .
اين صفحات جاى توصيف و تشريح راههاى ارتباطى خراسان بزرگ نيست ؛ زيرا به
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 343
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص٣٤٣