مركزى به خصوص سرخس استفادهء كامل مىشده است 81 .
اگر چه شهر مرو در كنار صحراى بىانتهاى قرهقوم واقع شده بوده ، اما از زمانهاى كهن به خاطر توليدات كشاورزى خود شناخته شده بوده است . حمد اللّه مستوفى مىگويد يكى از دلايلى كه ميوهء محصول مرو علاوه بر فراوانى ، خوشمزه بوده به خاطر وجود شنهاى روان اطراف مرو و شورى زمين آن است 82 . يكى از توليدات بااهميت خراسان انگور بوده است 83 . در كتاب ارشاد الزراعه نود گونه انگور خراسان نام برده شده است 84 .
مقدسى هنگام توصيف شهرك خرق مىنويسد در فصل انگور ، درآمد روزانهء اين شهرك از فروش انگور به صد هزار درهم مىرسيده و بجز آن ، محصولات ديگرى چون غلات ، انجير و زيتون نيز در اين شهر توليد مىشده است 85 . دربارهء وجود انواع محصولات كشاورزى منطقهء مرغيانه ميان جغرافىنويسان توافق كامل وجود دارد . طبق نظر ابن حوقل در طول كرانههاى مرغاب و در شهر مرو رود باغها و تاكستانهاى بسيارى وجود داشته ، او اضافه مىكند در همين منطقه و در شهركهاى قصر احنف و دزه باغهاى انبوه و تاكستانها بزرگى قرار گرفته بوده است 86 . مؤلف حدود العالم در ميان محصولات مرو گذشته از پنبه ، از اشترغاز 87 ، فلاته 88 و آبكامه 89 نام مىبرد و مىنويسد : « و از وى پنبه نيك و اشترغاز و فلاته و سكه و آبكامه و جامهاى قزين و ملحم خيزد » 90 . استخرى نيز اطلاعاتى دربارهء محصولات كشاورزى مرو ارائه مىكند . او نوشته كه ميوهء شهر مرو بهترين ميوهء خراسان است و مرويان خربزه را پيش از صدور خشك كرده و بعد آن را صادر مىكنند و اينكه او ، خربزهء خشك كرده را نخستينبار در مرو ديده است 91 . در ميان محصولات گونهگون كشاورزى مرو از غلات نيز بايد نام برد . گندم مرو به اندازهاى مرغوب بوده كه آن را گندم مروى مىناميدهاند 92 . به نظر مىرسد توليد گندم مرو بسيار زياد بوده است : « . . . و ديگر كه يك من غله چون آنجا زرع كنند در سال اول صد من حاصل دهد و در سال دوم از غله كه درويده باشند و تخم افشانده سى من و در سال سيم ده من » 93 . مقدسى ، استخرى و ساير نويسندگان از مرغوبيت نان مرو نيز سخن گفتهاند 94 . كشاورزى و ساير فعاليتهاى مربوط به آن در
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 331
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص٣٣١