اگر چه اهميت پيشين خود را از دست داده بود ، با اين حال داراى ساكنانى هندى و يهودى بوده است 45 . جدا از اين اسناد تاريخى راجع به حضور يهوديان در خراسان ، مدارك باستانشناسى و زبانشناسى نيز در اين زمينه وجود دارند . در نزديكى روستاى جام در افغانستان بيش از چهل سال پيش كتيبههايى به زبان يهودى - فارسى پيدا شدند كه نشاندهندهء حضور يهوديانى ايرانى شده در خراسان بوده است 46 . با وجود در دست نداشتن مدارك مستقيم ، با توجه به اهميت منطقهء مرو در دو زمينهء تجارت و فرهنگ ، مىتوان گفت يهوديان مرو بيشتر در اين زمينهها فعال بودهاند . تنها مدرك مستقيم تاريخى موجود دربارهء حضور يهوديان در مرو ، به گفتهء ابن فندق 47 ساختمان كنيسهاى در داخل شهرستان مرو است كه حداقل تا زمان سلجوقيان وجود داشته و فعال بوده است .
وضعيت مسيحيت نسبت به دو آيين يادشدهء پيشين در منطقهء مرو روشنتر است .
سابقهء حضور ، وجود و پيدايى مسيحيان در مرو حداقل به دوران ساسانيان و سدهء چهارم ميلادى مىرسد كه در اين زمان پيروان مسيح در كليهء سرزمينهاى وسيع امپراتورى ساسانى پراكنده شده بودند 48 . شايد به خاطر همين تسامح مذهبى پادشاهان ساسانى بوده است كه پس از مرگ يزدگرد ، اسقف مسيحى شهر مرو جسد بىجان اين پادشاه نگونبخت را از آبهاى رودخانهء مرغاب گرفت و در آرامگاهى در باغ خانهاش دفن كرد . باسورث نوشته بنابر روايتى دينى ، آيين مسيح را حدود 360 ميلادى شاهزاده خانمى ساسانى كه در تيسفون به دست كشيشى يونانى به نام برشبا به دين مسيح درآمده بود به مرو آورد . وى به همسرى مرزبان مرو درآمد ، دين نويافتهاش را در آنجا رواج داد و برشبا را پيش خود خواند 49 . مسيحيان ايرانى و خراسانى دوران ساسانى نستورى بودند و پيروان اين شعبه از مسيحيت ، چه در دوران ساسانيان و چه در اوايل اسلام ، طبقهء معروف و شناخته شدهاى بشمار مىرفتند . در دورهء عباسى ، از آنجاكه كشيشان نستورى مردمى دانشمند و بافرهنگ بودند ، از سوى خليفه با عزت و احترام نگريسته مىشدند . اين كشيشان كتابهاى مختلف علمى از زبانهاى گوناگون را به عربى ترجمه
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 323
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص٣٢٣