مذاهب يا بىعلاقگى ايشان به يادآورى اينگونه مذاهب غير سامى باشد . بجز اين استوپا و آثار مرتبط به آن ، خارج از گيور قلعه نيز آثار و نشانههاى سنگى كارشدهء بودايى شبيه به آثار پيداشده در گندارا نيز ديده شده است . اگر چه اين نمونهها در حال حاضر تنها نمونههاى حضور بوداييان در ناحيهء مرو است ، درهرحال نشانههايى نيز از تأثير هنر و آيينهاى شبه قارهء هند در مرو تا سدهء ششم ميلادى نيز ديده مىشود . براى دورههاى بعدى مىتوان از معبد بودايى ديگرى كه به سبك معمارى خاور دور ساخته شده و يادگارى از دوران مغولان است نيز اشاره كرد .
يهودىگرى ، آيين غير ايرانى ديگرى بوده كه ميان برخى از گروههاى ساكن مرو رايج بوده است . يهوديان بسيارى از زمانهاى قديم در شهرهاى مختلف خراسان مىزيستهاند 38 و شغل بيشتر آنان تجارت بوده و از هرگونه برخورد با پيروان ديگر آيينها اجتناب مىكردهاند . در سرزمينى وسيع از خراسان بزرگ ، در گوزگانان و جايى كه امروزه شهر ميمنه واقع شده است 39 شهرى بزرگ با نام يهوديه ، يهودان يا جهوديه وجود داشته است 40 . دربارهء شهر جهودان مىدانيم كه : « شهرى است آبادان و با نعمت و بر دامن كوه نهاده و مستقر ملك گوزگانان است و وى به لشگرگاه نشيند » 41 . اين شهر پيش از زمانى كه نويسندهء حدود العالم آن را با جملات بالا تشريح كند ، وجود داشته و با نام شهر جهودان شناخته مىشده و مركز حاكم فارياب بشمار مىرفته است 42 . بجز متون فارسى حدود العالم و عربى البلدان ، ساير نويسندگان دوران اسلامى و از جمله مقدسى نيز از اين محل با نام يهوديه و مركز گوزگانان نام برده است 43 . بجز يهوديه ، كه چنان از نامش پيداست ، محل يهوديان بوده است ، شهر مهم خراسانى ديگر كه داراى يهوديان بسيار بوده شهر بلخ بوده است . دو دروازه از هفت دروازهء اين شهر ، يكى با نام دروازهء هنديان و ديگرى با نام دروازهء يهوديان شناخته مىشده است 44 . بارتولد مىنويسد نام اين دروازهها به ترتيب از محلهء هنديان و محلهء يهوديان شهر اخذ شده است ؛ اگر چه نمىتوان اين نظر را نيز ناديده گرفت كه ممكن است اين دو دروازه ، يكى در جهت راه هند و ديگرى در جهت راه يهوديه واقع شده باشند . بارتولد اضافه مىكند كه بعدها بلخ
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 322
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص٣٢٢